✅ MH-SET 2026 (जुलै) - राज्यशास्त्र मॉडेल पेपर (100 प्रश्न व उत्तरे)
Unit 1: Political Theory
प्रश्न 1: 'Power' ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली?
उत्तर: ✅ c) Talcott Parsons
प्रश्न 2: 'Justice' च्या संदर्भात 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताशी सर्वाधिक संबंधित आहे?
उत्तर: ✅ b) John Rawls
प्रश्न 3: खालीलपैकी कोणते 'नकारात्मक स्वातंत्र्य' (Negative Liberty) चे उदाहरण आहे?
उत्तर: ✅ b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे
प्रश्न 4: 'मार्क्सवादी राज्य सिद्धांता' (Marxist Theory of State) नुसार, राज्याचे स्वरूप काय असते?
उत्तर: ✅ b) वर्गीय शोषणाचे साधन
प्रश्न 5: 'उत्तर-आधुनिकतावाद' (Post-modernism) चे राज्यशास्त्रातील योगदान कोणते आहे?
उत्तर: ✅ b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
प्रश्न 6: 'समानता' (Equality) ची कोणती संकल्पना केवळ कायदेशीर हक्कांवर (Legal Rights) भर देते?
उत्तर: ✅ d) औपचारिक समानता
प्रश्न 7: 'नागरी अवज्ञा' (Civil Disobedience) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताच्या कार्याशी जोडली जाते?
उत्तर: ✅ b) Henry David Thoreau
प्रश्न 8: 'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना कोणी मांडली?
उत्तर: ✅ b) Johan Galtung
प्रश्न 9: 'लोकशाहीचे (Democracy) अत्यावश्यक तत्व कोणते?
उत्तर: ✅ b) राजकीय सहभाग
प्रश्न 10: 'फेमिनिझम' नुसार, राज्याच्या कार्यपद्धतीत कोणत्या गोष्टीला सर्वाधिक आव्हान दिले जाते?
उत्तर: ✅ b) पितृसत्ताक मूल्ये
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian)
प्रश्न 11: प्लेटोच्या (Plato) 'द रिपब्लिक' मधील 'तत्त्वज्ञ-राजा' (Philosopher King) ची संकल्पना कोणत्या गुणांवर आधारित आहे?
उत्तर: ✅ b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता
प्रश्न 12: 'मनुष्य हा राजकीय प्राणी आहे' (Man is a political animal) असे कोणी म्हटले?
उत्तर: ✅ b) Aristotle
प्रश्न 13: 'लेविआथन' (Leviathan) या ग्रंथात कोणत्या विचारवंताने 'सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध' (War of all against all) या नैसर्गिक अवस्थेचे वर्णन केले?
उत्तर: ✅ b) Thomas Hobbes
प्रश्न 14: 'सामाजिक करार' (Social Contract) चा सिद्धांत मांडणाऱ्या लॉक (Locke) यांच्या मते, करारानंतर कोणत्या अधिकारांचे संरक्षण होते?
उत्तर: ✅ c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती
प्रश्न 15: 'सामान्य इच्छा' (General Will) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने विकसित केली?
उत्तर: ✅ b) Rousseau
प्रश्न 16: 'भांडवल' (Capital) या ग्रंथात कार्ल मार्क्सने (Karl Marx) कोणत्या संकल्पनेचे विश्लेषण केले?
उत्तर: ✅ a) वर्गसंघर्ष
प्रश्न 17: मशियावेल्ली (Machiavelli) यांना 'आधुनिक राज्यशास्त्राचा जनक' (Father of Modern Political Science) का म्हणतात?
उत्तर: ✅ a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
प्रश्न 18: खालीलपैकी कोण भारतीय राजकीय विचारातील 'नितीशास्त्र' (Arthashastra) चे लेखक आहेत?
उत्तर: ✅ b) कौटिल्य
प्रश्न 19: 'हिंद स्वराज' (Hind Swaraj) या पुस्तकात गांधीजींनी (Gandhi) कोणत्या प्रकारची राजवट प्रस्तावित केली?
उत्तर: ✅ b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य
प्रश्न 20: भीमराव आंबेडकर (Ambedkar) यांनी 'अस्पृश्यता' (Untouchability) चा नेमका काय संबंध जोडला?
उत्तर: ✅ b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार
प्रश्न 21: 'सर्वोदय' (Sarvodaya) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली?
उत्तर: ✅ a) Vinoba Bhave
प्रश्न 22: 'सार्वभौमत्व' (Sovereignty) ची 'जनतेची इच्छा' (Will of the people) या आधारावर व्याख्या कोणत्या विचारवंताने केली?
उत्तर: ✅ c) Rousseau
प्रश्न 23: 'उपयोगितावाद' (Utilitarianism) चे सर्वाधिक लोकप्रिय प्रतिपादन कोणी केले?
उत्तर: ✅ b) Jeremy Bentham
प्रश्न 24: 'बौद्धिक वर्गाचा (Intelligentsia) सर्वहारा वर्गाशी' कोणता संबंध ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्व' (Cultural Hegemony) सिद्धांतात आहे?
उत्तर: ✅ b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
प्रश्न 25: 'डेमोक्रसी इन अमेरिका' (Democracy in America) या ग्रंथाचे लेखक कोण?
उत्तर: ✅ b) Alexis de Tocqueville
Unit 4: Comparative Political Analysis
प्रश्न 26: 'राजकीय संस्कृती' (Political Culture) कोणत्या घटकांनी बनलेली असते?
उत्तर: ✅ a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन
प्रश्न 27: 'सरहद्दी राज्य' (Rogue State) ही संज्ञा कोणत्या प्रकारच्या शासनव्यवस्थेसाठी वापरली जाते?
उत्तर: ✅ b) अधिनायकवादी आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
प्रश्न 28: खालीलपैकी कोणती राजवट 'एकाधिकारशाही' (Totalitarianism) चे उदाहरण नाही?
उत्तर: ✅ c) ग्रेट ब्रिटन
प्रश्न 29: 'बहुलवादी लोकशाही' (Pluralist Democracy) मध्ये सत्ता कशी वितरीत केली जाते?
उत्तर: ✅ b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये
प्रश्न 30: 'संसदीय राजवट' (Parliamentary System) आणि 'अध्यक्षीय राजवट' (Presidential System) मधील मूलभूत फरक काय आहे?
उत्तर: ✅ a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते
प्रश्न 31: 'डायनॅमिक विश्लेषण' (Dynamic Analysis) म्हणजे तुलनात्मक राज्यशास्त्रात काय?
उत्तर: ✅ a) राजकीय बदलाचा अभ्यास
प्रश्न 32: खालीलपैकी कोणता 'सामाजिक-आर्थिक विकास' (Socio-economic development) चा निर्देशांक (Indicator) नाही?
उत्तर: ✅ c) फौजदारी खटल्यांची संख्या
प्रश्न 33: 'राजकीय सहभाग' (Political Participation) वाढवण्यासाठी 'सिव्हिक सोसायटी' (Civic Society) कोणती भूमिका बजावते?
उत्तर: ✅ b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते
प्रश्न 34: 'अर्ध-अध्यक्षीय राजवट' (Semi-Presidential System) कोणत्या देशाचे वैशिष्ट्य आहे?
उत्तर: ✅ c) फ्रान्स
प्रश्न 35: 'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) कोणत्या गोष्टीवर विशेष भर देते?
उत्तर: ✅ b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy
प्रश्न 36: 'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही संकल्पना आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या कोणत्या सिद्धांताशी अधिक संबंधित आहे?
उत्तर: ✅ a) वास्तववाद
प्रश्न 37: 'सहअस्तित्वाची पंचशील तत्वे' (Panchsheel) भारताने कोणत्या देशासोबत 1954 मध्ये स्वीकारली?
उत्तर: ✅ b) चीन
प्रश्न 38: 'संयुक्त राष्ट्र संघटना' (UNO) च्या सुरक्षा परिषदेत (UNSC) कायमस्वरूपी सदस्यांची संख्या किती आहे?
उत्तर: ✅ a) 5
प्रश्न 39: 'युद्ध' (War) ही आंतरराष्ट्रीय राजकारणाची 'सतत जाणीव' (Permanent possibility) कोणत्या सिद्धांतानुसार आहे?
उत्तर: ✅ c) वास्तववाद
प्रश्न 40: 'जागतिकीकरण' (Globalization) चा राज्याच्या सार्वभौमत्वावर (Sovereignty) काय परिणाम होतो?
उत्तर: ✅ c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते
प्रश्न 41: 'भारताची परमाणु धोरण' (India's Nuclear Policy) कोणत्या तत्त्वावर आधारित आहे?
उत्तर: ✅ b) 'प्रथम हल्ला न करणे'
प्रश्न 42: 'शीतयुद्धानंतरचा काळ' (Post-Cold War) कोणत्या प्रकारच्या आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेने बदलला?
उत्तर: ✅ b) एकध्रुवीयता ते बहुध्रुवीयता कडे झुकणारी
प्रश्न 43: 'ब्रेटन वुड्स संस्था' (Bretton Woods Institutions) कोणत्या आहेत?
उत्तर: ✅ b) IMF आणि IBRD (World Bank)
प्रश्न 44: 'तालिबान' (Taliban) चा उदय कोणत्या देशाच्या राजकारणाशी संबंधित आहे?
उत्तर: ✅ b) अफगाणिस्तान
प्रश्न 45: 'आसियान' (ASEAN) चे मुख्य कार्य काय आहे?
उत्तर: ✅ b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य
प्रश्न 46: भारताची 'गुजराल डॉक्ट्रेन' (Gujral Doctrine) कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे?
उत्तर: ✅ c) दक्षिण आशिया
प्रश्न 47: 'राष्ट्रीय हित' (National Interest) च्या संकल्पनेत 'तात्कालिक हित' (Immediate Interest) आणि 'दीर्घकालीन हित' (Long-term Interest) यातील फरक कोणी स्पष्ट केला?
उत्तर: ✅ a) Morgenthau
प्रश्न 48: 'UNCLOS' (United Nations Convention on the Law of the Sea) कोणत्या वर्षी लागू झाली?
उत्तर: ✅ c) 1994
प्रश्न 49: 'गॅस पाइपलाइन राजकारण' (Gas Pipeline Politics) चा संबंध खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशाशी अधिक आहे?
उत्तर: ✅ b) युरोप व मध्य आशिया
प्रश्न 50: 'क्वाड' (QUAD) चे सदस्य कोणते देश आहेत?
उत्तर: ✅ b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes
प्रश्न 51: भारतीय राज्यघटनेचा 'मूलभूत रचना सिद्धांत' (Basic Structure Doctrine) कोणत्या न्यायालयीन निर्णयात प्रतिपादित झाला?
उत्तर: ✅ b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (1973)
प्रश्न 52: भारताचे 'राष्ट्रपती' (President) कोणत्या मार्गाने निवडले जातात?
उत्तर: ✅ b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे
प्रश्न 53: 'अध्यादेश' (Ordinance) जारी करण्याचा अधिकार भारतात कोणाला आहे?
उत्तर: ✅ b) राष्ट्रपती
प्रश्न 54: भारतातील 'संघराज्य' (Federal System) कोणत्या वैशिष्ट्यांनी युक्त आहे?
उत्तर: ✅ a) शक्तिशाली केंद्र आणि अविभाज्य न्यायपालिका
प्रश्न 55: 'अनुच्छेद 356' (Article 356) भारतात कशासाठी वापरला जातो?
उत्तर: ✅ c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी
प्रश्न 56: भारतीय संसदेचे 'उच्च सदन' (Upper House) कोणते?
उत्तर: ✅ b) राज्यसभा
प्रश्न 57: 'CAG' (Comptroller and Auditor General) चे प्रमुख कार्य काय आहे?
उत्तर: ✅ b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे
प्रश्न 58: भारतातील 'राजकीय पक्ष' (Political Parties) कोणत्या कायद्यानुसार नोंदणीकृत होतात?
उत्तर: ✅ b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951
प्रश्न 59: 'मंडल आयोगाची (Mandal Commission) शिफारस' कोणत्या समाजासाठी आरक्षणाशी संबंधित होती?
उत्तर: ✅ c) इतर मागासवर्ग (OBC)
प्रश्न 60: 'पंचायती राज' (Panchayati Raj) व्यवस्था भारतात कोणत्या द्वारे संविधानिक दर्जा मिळाला?
उत्तर: ✅ a) 73 वी घटनादुरुस्ती (1992)
प्रश्न 61: 'न्यायालयीन पुनरावलोकन' (Judicial Review) म्हणजे काय?
उत्तर: ✅ a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार
प्रश्न 62: 'भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस' (INC) ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
उत्तर: ✅ b) 1885
प्रश्न 63: 'हरियाणा मॉडेल' (Haryana Model) चा संबंध कोणत्या क्षेत्राशी आहे?
उत्तर: ✅ b) शेती विकास
प्रश्न 64: 'भारताचा चुनाव आयोग' (Election Commission) ही कोणत्या प्रकारची संस्था आहे?
उत्तर: ✅ b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था
प्रश्न 65: 'केंद्र-राज्य संबंध' (Centre-State Relations) मध्ये 'सरकारी योजनांसाठी वित्तीय सहाय्य' (Grants-in-aid) कोण कोणत्या आधारावर देते?
उत्तर: ✅ b) वित्त आयोग
प्रश्न 66: 'समान नागरी संहिता' (Uniform Civil Code - UCC) चा उल्लेख भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहे?
उत्तर: ✅ b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
प्रश्न 67: 'दलित पँथर' (Dalit Panther) चळवळ कोणत्या राज्यात सुरू झाली?
उत्तर: ✅ b) महाराष्ट्र
प्रश्न 68: 'मिजोरम' (Mizoram) या राज्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
उत्तर: ✅ c) 1987
प्रश्न 69: 'एन.डी.ए.' (NDA - National Democratic Alliance) चे नेतृत्व कोणत्या पक्षाकडे आहे?
उत्तर: ✅ b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
प्रश्न 70: 'सर्वोच्च न्यायालय' (Supreme Court) चे न्यायाधीश कोणत्या पद्धतीने निवडले जातात?
उत्तर: ✅ b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
प्रश्न 71: 'अनुच्छेद 370' (Article 370) कोणत्या राज्याला विशेष दर्जा देत होते?
उत्तर: ✅ b) जम्मू आणि काश्मीर (2019 मध्ये रद्द)
प्रश्न 72: 'प्रादेशिक पक्ष' (Regional Parties) चे राष्ट्रीय राजकारणातील योगदान काय आहे?
उत्तर: ✅ b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात
प्रश्न 73: 'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' (One Nation, One Election) ही संकल्पना कोणत्या समितीने प्रस्तावित केली?
उत्तर: ✅ a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
प्रश्न 74: 'भारताचे विदेशी धोरण' (India's Foreign Policy) चा 'पंचशील' भाग कोणत्या पंतप्रधानांच्या काळात तयार झाला?
उत्तर: ✅ a) जवाहरलाल नेहरू
प्रश्न 75: 'लोकपाल' (Lokpal) संस्था भारतात कोणत्या कायद्याने स्थापन झाली?
उत्तर: ✅ b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy
प्रश्न 76: 'लोकप्रशासनाचा जनक' (Father of Public Administration) कोणाला मानले जाते?
उत्तर: ✅ b) Woodrow Wilson
प्रश्न 77: 'औद्योगिक व्यवस्थापन' (Industrial Management) मधील 'वैज्ञानिक व्यवस्थापन' (Scientific Management) चे प्रतिपादन कोणी केले?
उत्तर: ✅ c) F.W. Taylor
प्रश्न 78: 'नोकरशाही' (Bureaucracy) ही एक 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना कोणी मांडली?
उत्तर: ✅ b) Max Weber
प्रश्न 79: 'हॉथॉर्न अभ्यास' (Hawthorne Studies) ने प्रशासनात कोणती नवी दृष्टी दिली?
उत्तर: ✅ c) मानवी संबंधांचे महत्त्व
प्रश्न 80: 'नवीन सार्वजनिक व्यवस्थापन' (New Public Management - NPM) कोणत्या गोष्टीवर भर देते?
उत्तर: ✅ b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण
प्रश्न 81: 'सुशासन' (Good Governance) च्या संकल्पनेत 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे काय?
उत्तर: ✅ a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे
प्रश्न 82: 'माहिती अधिकार कायदा' (RTI - Right to Information Act) भारतात कोणत्या वर्षी लागू झाला?
उत्तर: ✅ c) 2005
प्रश्न 83: 'सायबर प्रशासन' (Cyber Administration) ही संकल्पना कशाशी संबंधित आहे?
उत्तर: ✅ b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन
प्रश्न 84: 'विकेंद्रीकरण' (Decentralization) प्रशासनासाठी का महत्त्वाचे आहे?
उत्तर: ✅ a) सत्तेचे वितरण आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
प्रश्न 85: 'नगरपालिका' (Municipality) ची स्थापना कोणत्या कायद्याच्या आधारावर होते?
उत्तर: ✅ b) 74 वी घटनादुरुस्ती
प्रश्न 86: 'सार्वजनिक धोरण' (Public Policy) म्हणजे काय?
उत्तर: ✅ b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता
प्रश्न 87: 'धोरण-निर्मिती' (Policy Formulation) प्रक्रियेत कोणता घटक महत्त्वाचा आहे?
उत्तर: ✅ d) वरील सर्व
प्रश्न 88: 'विकास नियोजन' (Development Planning) मध्ये 'पंचवार्षिक योजना' (Five-Year Plans) भारतात कोणत्या आयोगाने तयार केल्या?
उत्तर: ✅ c) योजना आयोग (आता नीति आयोग)
प्रश्न 89: 'लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्प' (Gender-Responsive Budgeting) म्हणजे काय?
उत्तर: ✅ b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे
प्रश्न 90: 'ऑडिट' (Audit) चा मुख्य उद्देश काय आहे?
उत्तर: ✅ b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे
प्रश्न 91: 'सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी' (PPP - Public-Private Partnership) म्हणजे काय?
उत्तर: ✅ c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक
प्रश्न 92: 'न्यायिक सक्रियता' (Judicial Activism) प्रशासनावर कसा परिणाम करते?
उत्तर: ✅ a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे
प्रश्न 93: 'स्थानिक शासन' (Local Governance) मध्ये 'वॉर्ड समिती' (Ward Committee) ची भूमिका काय आहे?
उत्तर: ✅ b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग
प्रश्न 94: 'नैतिकता' (Ethics) चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
उत्तर: ✅ b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता
प्रश्न 95: 'राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा' (MGNREGA) कोणत्या वर्षी लागू झाला?
उत्तर: ✅ b) 2005
प्रश्न 96: 'सार्वजनिक सेवा वितरण' (Public Service Delivery) सुधारण्यासाठी 'सेवा सुलभ' (Seva SULABH) योजनेचा उद्देश काय आहे?
उत्तर: ✅ b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे
प्रश्न 97: 'कार्यक्रम आणि उपक्रमांचे मूल्यांकन' (Programme Evaluation) का केले जाते?
उत्तर: ✅ b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी
प्रश्न 98: 'भारत सरकारचा 'डिजिटल इंडिया' (Digital India) कार्यक्रम कोणत्या उद्देशाने सुरू झाला?
उत्तर: ✅ b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे
प्रश्न 99: 'प्रशासकीय सुधारणा' (Administrative Reforms) चा मुख्य हेतू काय आहे?
उत्तर: ✅ b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे
प्रश्न 100: 'शाश्वत विकास लक्ष्ये' (Sustainable Development Goals - SDGs) 2030 चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
उत्तर: ✅ b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत
Comments
Post a Comment