MH-SET 2026 (जुलै 2026) - राज्यशास्त्र (Political Science)
मॉडेल प्रश्नपत्रिका (Model Paper)
एकूण प्रश्न: 100 | सर्व प्रश्न अनिवार्य
Unit 1: Political Theory (प्रश्न 1 ते 10)
'Power' ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली?
a) Max Weber
b) Hannah Arendt
c) Talcott Parsons
d) Steven Lukes'Justice' च्या संदर्भात 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताशी सर्वाधिक संबंधित आहे?
a) Robert Nozick
b) John Rawls
c) Jeremy Bentham
d) Friedrich Hayekखालीलपैकी कोणते 'नकारात्मक स्वातंत्र्य' (Negative Liberty) चे उदाहरण आहे?
a) राज्याने सर्वांना मोफत शिक्षण देणे.
b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे.
c) राज्याने महिलांना आरक्षण देणे.
d) राज्याने सर्वांना रोजगाराची हमी देणे.'मार्क्सवादी राज्य सिद्धांता' (Marxist Theory of State) नुसार, राज्याचे स्वरूप काय असते?
a) सामाजिक कराराचे प्रतिनिधीत्व
b) वर्गीय शोषणाचे साधन (Instrument of class oppression)
c) तटस्थ मध्यस्थ (Neutral Arbiter)
d) दैवी संकल्पनेचे प्रतिबिंब'उत्तर-आधुनिकतावाद' (Post-modernism) चे राज्यशास्त्रातील योगदान कोणते आहे?
a) विश्वसनीय सत्याचा शोध
b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
c) राष्ट्र-राज्याची मजबूती
d) शास्त्रीय पद्धतींवर भर'समानता' (Equality) ची कोणती संकल्पना केवळ कायदेशीर हक्कांवर (Legal Rights) भर देते?
a) सामाजिक समानता (Social Equality)
b) राजकीय समानता (Political Equality)
c) संधीची समानता (Equality of Opportunity)
d) औपचारिक समानता (Formal Equality)'नागरी अवज्ञा' (Civil Disobedience) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताच्या कार्याशी जोडली जाते?
a) Leo Strauss
b) Henry David Thoreau
c) Isaiah Berlin
d) Hannah Arendt'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना कोणी मांडली?
a) Mahatma Gandhi
b) Johan Galtung
c) Karl Marx
d) Antonio Gramsci'लोकशाहीचे (Democracy) अत्यावश्यक तत्व कोणते?
a) एकाधिकारशाही (Authoritarianism)
b) राजकीय सहभाग (Political Participation)
c) सैन्यवाद (Militarism)
d) वंशवाद (Racism)'फेमिनिझम' नुसार, राज्याच्या कार्यपद्धतीत कोणत्या गोष्टीला सर्वाधिक आव्हान दिले जाते?
a) लोकशाही प्रक्रिया
b) पितृसत्ताक मूल्ये (Patriarchal values)
c) भांडवलशाही
d) धर्मनिरपेक्षता
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian) (प्रश्न 11 ते 25)
प्लेटोच्या (Plato) 'द रिपब्लिक' (The Republic) मधील 'तत्त्वज्ञ-राजा' (Philosopher King) ची संकल्पना कोणत्या गुणांवर आधारित आहे?
a) श्रीमंती आणि लोकप्रियता
b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता (Wisdom and Virtue)
c) सैन्यशक्ती आणि धूर्तता
d) धार्मिकता आणि जातीय शुद्धता'मनुष्य हा राजकीय प्राणी आहे' (Man is a political animal) असे कोणी म्हटले?
a) Socrates
b) Aristotle
c) Plato
d) Cicero'लेविआथन' (Leviathan) या ग्रंथात कोणत्या विचारवंताने 'सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध' (War of all against all) या नैसर्गिक अवस्थेचे वर्णन केले?
a) John Locke
b) Thomas Hobbes
c) Jean-Jacques Rousseau
d) Thomas Aquinas'सामाजिक करार' (Social Contract) चा सिद्धांत मांडणाऱ्या लॉक (Locke) यांच्या मते, करारानंतर कोणत्या अधिकारांचे संरक्षण होते?
a) धार्मिक अधिकार
b) राजकीय अधिकार
c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती (Life, Liberty, and Property)
d) सामाजिक प्रतिष्ठा'सामान्य इच्छा' (General Will) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने विकसित केली?
a) Montesquieu
b) Rousseau
c) Voltaire
d) Diderot'भांडवल' (Capital) या ग्रंथात कार्ल मार्क्सने (Karl Marx) कोणत्या संकल्पनेचे विश्लेषण केले?
a) वर्गसंघर्ष (Class Struggle)
b) नोकरशाही (Bureaucracy)
c) अधिकारपृथक्करण (Separation of Powers)
d) सार्वभौमत्व (Sovereignty)मशियावेल्ली (Machiavelli) यांना 'आधुनिक राज्यशास्त्राचा जनक' (Father of Modern Political Science) का म्हणतात?
a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
b) लोकशाहीचा पुरस्कार केल्याबद्दल
c) शांततावाद मांडल्याबद्दल
d) समाजवादाचा प्रचार केल्याबद्दलखालीलपैकी कोण भारतीय राजकीय विचारातील 'नितीशास्त्र' (Arthashastra) चे लेखक आहेत?
a) मनु
b) कौटिल्य (Kautilya)
c) शुक्राचार्य
d) दंडी'हिंद स्वराज' (Hind Swaraj) या पुस्तकात गांधीजींनी (Gandhi) कोणत्या प्रकारची राजवट प्रस्तावित केली?
a) सशक्त केंद्रीय राजवट
b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य (Decentralized Village Republics)
c) सैन्यशाही
d) राजेशाहीभीमराव आंबेडकर (Ambedkar) यांनी 'अस्पृश्यता' (Untouchability) चा नेमका काय संबंध जोडला?
a) आर्थिक शोषण
b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार (Caste-based inequality and social exclusion)
c) धार्मिक आडमुठेपणा
d) राजकीय कारस्थान'सर्वोदय' (Sarvodaya) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली?
a) Vinoba Bhave
b) Ram Manohar Lohia
c) J.P. Narayan
d) Acharya Narendra Dev'सार्वभौमत्व' (Sovereignty) ची 'जनतेची इच्छा' (Will of the people) या आधारावर व्याख्या कोणत्या विचारवंताने केली?
a) Jean Bodin
b) John Austin
c) Rousseau
d) Hugo Grotius'उपयोगितावाद' (Utilitarianism) चे सर्वाधिक लोकप्रिय प्रतिपादन कोणी केले?
a) John Stuart Mill
b) Jeremy Bentham
c) Laski
d) T.H. Green'बौद्धिक वर्गाचा (Intelligentsia) सर्वहारा वर्गाशी' कोणता संबंध ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्व' (Cultural Hegemony) सिद्धांतात आहे?
a) बौद्धिक वर्ग हा सर्वहाराचा शत्रू आहे
b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
c) बौद्धिक वर्गाने सत्ताधारी वर्गासोबत असावे
d) यापैकी नाही'डेमोक्रसी इन अमेरिका' (Democracy in America) या ग्रंथाचे लेखक कोण?
a) Woodrow Wilson
b) Alexis de Tocqueville
c) James Madison
d) John Dewey
Unit 4: Comparative Political Analysis (प्रश्न 26 ते 35)
'राजकीय संस्कृती' (Political Culture) कोणत्या घटकांनी बनलेली असते?
a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन (Cognitive, Affective, and Evaluative orientations)
b) केवळ राजकीय पक्ष
c) केवळ निवडणुका
d) केवळ संविधान'सरहद्दी राज्य' (Rogue State) ही संज्ञा कोणत्या प्रकारच्या शासनव्यवस्थेसाठी वापरली जाते?
a) लोकशाही
b) अधिनायकवादी (Authoritarian) आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
c) समाजवादी
d) धार्मिकखालीलपैकी कोणती राजवट 'एकाधिकारशाही' (Totalitarianism) चे उदाहरण नाही?
a) नाझी जर्मनी
b) सोव्हिएत रशिया (स्टालिनकाळ)
c) ग्रेट ब्रिटन (Great Britain)
d) उत्तर कोरिया'बहुलवादी लोकशाही' (Pluralist Democracy) मध्ये सत्ता कशी वितरीत केली जाते?
a) एकाच वर्गाच्या हातात
b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये (Among multiple competing interest groups)
c) राजाच्या हातात
d) सैन्याच्या हातात'संसदीय राजवट' (Parliamentary System) आणि 'अध्यक्षीय राजवट' (Presidential System) मधील मूलभूत फरक काय आहे?
a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते.
b) संसदीय राजवटीत अध्यक्ष युद्ध घोषित करू शकतो.
c) अध्यक्षीय राजवटीत पंतप्रधान असतो.
d) संसदीय राजवटीत न्यायपालिका कमकुवत असते.'डायनॅमिक विश्लेषण' (Dynamic Analysis) म्हणजे तुलनात्मक राज्यशास्त्रात काय?
a) राजकीय बदलाचा अभ्यास (Study of political change)
b) घटनात्मक रचनेचा अभ्यास
c) चुनावी आकडेवारीचा अभ्यास
d) प्रशासनाचा अभ्यासखालीलपैकी कोणता 'सामाजिक-आर्थिक विकास' (Socio-economic development) चा निर्देशांक (Indicator) नाही?
a) दरडोई उत्पन्न (Per capita income)
b) साक्षरता दर (Literacy rate)
c) फौजदारी खटल्यांची संख्या (Number of criminal cases)
d) आयुर्मान (Life expectancy)'राजकीय सहभाग' (Political Participation) वाढवण्यासाठी 'सिव्हिक सोसायटी' (Civic Society) कोणती भूमिका बजावते?
a) सरकारी धोरणे राबवते.
b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते.
c) न्यायालयाचे काम करते.
d) कायदे बनवते.'अर्ध-अध्यक्षीय राजवट' (Semi-Presidential System) कोणत्या देशाचे वैशिष्ट्य आहे?
a) भारत
b) अमेरिका
c) फ्रान्स (France)
d) चीन'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) कोणत्या गोष्टीवर विशेष भर देते?
a) केवळ राज्यघटना
b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद (Interaction between formal institutions and informal rules)
c) आंतरराष्ट्रीय संघटना
d) राजकीय नेत्यांचे व्यक्तिमत्त्व
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy (प्रश्न 36 ते 50)
'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही संकल्पना आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या कोणत्या सिद्धांताशी अधिक संबंधित आहे?
a) वास्तववाद (Realism)
b) उदारमतवाद (Liberalism)
c) निर्मितीवाद (Constructivism)
d) मार्क्सवाद (Marxism)'सहअस्तित्वाची पंचशील तत्वे' (Panchsheel) भारताने कोणत्या देशासोबत 1954 मध्ये स्वीकारली?
a) पाकिस्तान
b) चीन (China)
c) श्रीलंका
d) नेपाळ'संयुक्त राष्ट्र संघटना' (UNO) च्या सुरक्षा परिषदेत (UNSC) कायमस्वरूपी सदस्यांची संख्या किती आहे?
a) 5
b) 7
c) 10
d) 15'युद्ध' (War) ही आंतरराष्ट्रीय राजकारणाची 'सतत जाणीव' (Permanent possibility) कोणत्या सिद्धांतानुसार आहे?
a) उदारमतवाद (Liberalism)
b) शांततावाद (Pacifism)
c) वास्तववाद (Realism)
d) उत्तर-वसाहतवाद (Post-Colonialism)'जागतिकीकरण' (Globalization) चा राज्याच्या सार्वभौमत्वावर (Sovereignty) काय परिणाम होतो?
a) सार्वभौमत्व पूर्णपणे संपुष्टात येते.
b) सार्वभौमत्व अधिक मजबूत होते.
c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते (Sovereignty is diffused).
d) सार्वभौमत्वाचा राज्याशी संबंध नाही.'भारताची परमाणु धोरण' (India's Nuclear Policy) कोणत्या तत्त्वावर आधारित आहे?
a) 'आक्रमक परमाणु वर्चस्व' (First Strike)
b) 'प्रथम हल्ला न करणे' (No First Use)
c) 'शांततापूर्ण अणुऊर्जा' (Peaceful Nuclear Energy)
d) 'जागतिक निःशस्त्रीकरण' (Global Disarmament)'शीतयुद्धानंतरचा काळ' (Post-Cold War) कोणत्या प्रकारच्या आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेने बदलला?
a) द्विध्रुवीयता (Bipolarity)
b) एकध्रुवीयता (Unipolarity) ते बहुध्रुवीयता (Multipolarity) कडे झुकणारी
c) त्रिध्रुवीयता (Tripolarity)
d) कोणताही बदल नाही'ब्रेटन वुड्स संस्था' (Bretton Woods Institutions) कोणत्या आहेत?
a) UN आणि UNESCO
b) IMF आणि IBRD (World Bank)
c) WHO आणि ILO
d) NATO आणि WARSAW'तालिबान' (Taliban) चा उदय कोणत्या देशाच्या राजकारणाशी संबंधित आहे?
a) इराण
b) अफगाणिस्तान (Afghanistan)
c) पाकिस्तान
d) सीरिया'आसियान' (ASEAN) चे मुख्य कार्य काय आहे?
a) लष्करी युती
b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य (Economic and Political Cooperation in Southeast Asia)
c) जागतिक व्यापार संघटना
d) पर्यावरण संरक्षणभारताची 'गुजराल डॉक्ट्रेन' (Gujral Doctrine) कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे?
a) आफ्रिका
b) मध्य पूर्व
c) दक्षिण आशिया (South Asia)
d) युरोप'राष्ट्रीय हित' (National Interest) च्या संकल्पनेत 'तात्कालिक हित' (Immediate Interest) आणि 'दीर्घकालीन हित' (Long-term Interest) यातील फरक कोणी स्पष्ट केला?
a) Morgenthau
b) Kissinger
c) Brezezinski
d) Nehru'UNCLOS' (United Nations Convention on the Law of the Sea) कोणत्या वर्षी लागू झाली?
a) 1970
b) 1982
c) 1994
d) 2001'गॅस पाइपलाइन राजकारण' (Gas Pipeline Politics) चा संबंध खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशाशी अधिक आहे?
a) दक्षिण अमेरिका
b) युरोप व मध्य आशिया (Europe & Central Asia)
c) पूर्व आशिया
d) ऑस्ट्रेलिया'क्वाड' (QUAD) चे सदस्य कोणते देश आहेत?
a) भारत, चीन, रशिया, ब्राझील
b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
c) भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका
d) भारत, दक्षिण आफ्रिका, ब्राझील, जर्मनी
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes (प्रश्न 51 ते 75)
भारतीय राज्यघटनेचा 'मूलभूत रचना सिद्धांत' (Basic Structure Doctrine) कोणत्या न्यायालयीन निर्णयात प्रतिपादित झाला?
a) गोपालन चे विरुद्ध मद्रास राज्य
b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (Kesavananda Bharati case, 1973)
c) मिनर्वा मिल्स विरुद्ध भारत संघ
d) गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्यभारताचे 'राष्ट्रपती' (President) कोणत्या मार्गाने निवडले जातात?
a) थेट जनतेद्वारे
b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे (Single Transferable Vote by Electoral College)
c) पंतप्रधानांद्वारे
d) सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे'अध्यादेश' (Ordinance) जारी करण्याचा अधिकार भारतात कोणाला आहे?
a) पंतप्रधान
b) राष्ट्रपती (President)
c) सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
d) लोकसभा अध्यक्षभारतातील 'संघराज्य' (Federal System) कोणत्या वैशिष्ट्यांनी युक्त आहे?
a) शक्तिशाली केंद्र (Strong Centre) आणि अविभाज्य न्यायपालिका
b) सर्व राज्यांना समान अधिकार
c) राज्यांना स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण
d) राज्यपालांची थेट निवड'अनुच्छेद 356' (Article 356) भारतात कशासाठी वापरला जातो?
a) आर्थिक आणीबाणी (Financial Emergency)
b) राष्ट्रीय आणीबाणी (National Emergency)
c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी (President's Rule in State)
d) न्यायालयीन सुधारणाभारतीय संसदेचे 'उच्च सदन' (Upper House) कोणते?
a) लोकसभा (Lok Sabha)
b) राज्यसभा (Rajya Sabha)
c) विधानसभा
d) विधानपरिषद'प्रकल्प' (CAG - Comptroller and Auditor General) चे प्रमुख कार्य काय आहे?
a) कायदे तयार करणे
b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे (Auditing government accounts)
c) न्यायालयीन कामे पाहणे
d) चुनाव आयोजित करणेभारतातील 'राजकीय पक्ष' (Political Parties) कोणत्या कायद्यानुसार नोंदणीकृत होतात?
a) निवडणूक कायदा, 1950
b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 (Representation of the People Act, 1951)
c) राज्यघटनेचे अनुच्छेद 324
d) पंचायत राज कायदा'मंडल आयोगाची (Mandal Commission) शिफारस' कोणत्या समाजासाठी आरक्षणाशी संबंधित होती?
a) अनुसूचित जाती (SC)
b) अनुसूचित जमाती (ST)
c) इतर मागासवर्ग (OBC - Other Backward Classes)
d) आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल (EWS)'पंचायती राज' (Panchayati Raj) व्यवस्था भारतात कोणत्या द्वारे संविधानिक दर्जा मिळाला?
a) 73 वी घटनादुरुस्ती (73rd Constitutional Amendment, 1992)
b) 74 वी घटनादुरुस्ती
c) 42 वी घटनादुरुस्ती
d) 44 वी घटनादुरुस्ती'न्यायालयीन पुनरावलोकन' (Judicial Review) म्हणजे काय?
a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार (Power to declare laws unconstitutional)
b) न्यायालयाने कायदे बनवणे
c) न्यायालयाचे निर्णय संसदेला बंधनकारक
d) न्यायालयाचा सरकारवर नियंत्रण ठेवणे'भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस' (INC) ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
a) 1947
b) 1885 (1885)
c) 1905
d) 1920'हरियाणा मॉडेल' (Haryana Model) चा संबंध कोणत्या क्षेत्राशी आहे?
a) शिक्षण
b) शेती विकास (Agricultural Development)
c) औद्योगिकीकरण
d) पर्यटन'भारताचा चुनाव आयोग' (Election Commission) ही कोणत्या प्रकारची संस्था आहे?
a) सरकारी विभाग
b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था (Autonomous Constitutional Body)
c) राजकीय पक्ष
d) न्यायालयीन समिती'केंद्र-राज्य संबंध' (Centre-State Relations) मध्ये 'सरकारी योजनांसाठी वित्तीय सहाय्य' (Grants-in-aid) कोण कोणत्या आधारावर देते?
a) नीति आयोग (NITI Aayog)
b) वित्त आयोग (Finance Commission)
c) गृह मंत्रालय
d) अर्थ मंत्रालय'समान नागरी संहिता' (Uniform Civil Code - UCC) चा उल्लेख भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहे?
a) मूलभूत अधिकार (Part III)
b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
c) नागरिकत्व (Part II)
d) आणीबाणी (Part XVIII)'दलित पँथर' (Dalit Panther) चळवळ कोणत्या राज्यात सुरू झाली?
a) उत्तर प्रदेश
b) महाराष्ट्र (Maharashtra)
c) तामिळनाडू
d) पंजाब'मिजोरम' (Mizoram) या राज्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
a) 1971
b) 1975
c) 1987 (1987)
d) 2000'एन.डी.ए.' (NDA - National Democratic Alliance) चे नेतृत्व कोणत्या पक्षाकडे आहे?
a) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (INC)
b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
c) डावे आघाडी (Left Front)
d) राष्ट्रीय लोक दल'सर्वोच्च न्यायालय' (Supreme Court) चे न्यायाधीश कोणत्या पद्धतीने निवडले जातात?
a) राष्ट्रपतींद्वारे (President)
b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
c) संसदेद्वारे
d) लोकांच्या मतदानाने'अनुच्छेद 370' (Article 370) कोणत्या राज्याला विशेष दर्जा देत होते?
a) हिमाचल प्रदेश
b) जम्मू आणि काश्मीर (Jammu & Kashmir - रद्द केला गेला 2019)
c) आसाम
d) नागालँड'प्रादेशिक पक्ष' (Regional Parties) चे राष्ट्रीय राजकारणातील योगदान काय आहे?
a) ते केंद्राला कमकुवत करतात.
b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात.
c) ते देशाच्या एकतेला धोका देतात.
d) ते केवळ स्थानिक समस्यांवर लक्ष केंद्रित करतात.'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' (One Nation, One Election) ही संकल्पना कोणत्या समितीने प्रस्तावित केली?
a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
b) नीती आयोग
c) विधी आयोग (Law Commission)
d) 2019 च्या निवडणूक आयोगाचा अहवाल'भारताचे विदेशी धोरण' (India's Foreign Policy) चा 'पंचशील' भाग कोणत्या पंतप्रधानांच्या काळात तयार झाला?
a) जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru)
b) इंदिरा गांधी
c) राजीव गांधी
d) नरेंद्र मोदी'लोकपाल' (Lokpal) संस्था भारतात कोणत्या कायद्याने स्थापन झाली?
a) राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग कायदा, 2014
b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)
c) सूचना अधिकार कायदा, 2005
d) भ्रष्टाचार प्रतिबंधक कायदा, 1988
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy (प्रश्न 76 ते 100)
'लोकप्रशासनाचा जनक' (Father of Public Administration) कोणाला मानले जाते?
a) Max Weber
b) Woodrow Wilson
c) Henry Fayol
d) F.W. Taylor'औद्योगिक व्यवस्थापन' (Industrial Management) मधील 'वैज्ञानिक व्यवस्थापन' (Scientific Management) चे प्रतिपादन कोणी केले?
a) Max Weber
b) Elton Mayo
c) F.W. Taylor
d) Chester Barnard'नोकरशाही' (Bureaucracy) ही एक 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना कोणी मांडली?
a) F.W. Taylor
b) Max Weber
c) Woodrow Wilson
d) Herbert Simon'हॉथॉर्न अभ्यास' (Hawthorne Studies) ने प्रशासनात कोणती नवी दृष्टी दिली?
a) तर्कशुद्ध कार्यपद्धती
b) औपचारिक रचना
c) मानवी संबंधांचे महत्त्व (Human Relations Approach)
d) नियमांची सक्ती'नवीन सार्वजनिक व्यवस्थापन' (New Public Management - NPM) कोणत्या गोष्टीवर भर देते?
a) सरकारी एकाधिकार (Government Monopoly)
b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण (Privatization & Marketization)
c) केंद्रीकृत नियोजन (Centralized Planning)
d) जातीय आरक्षण (Caste Reservations)'सुशासन' (Good Governance) च्या संकल्पनेत 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे काय?
a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे (Government is answerable to the public)
b) सरकारला सर्व अधिकार असणे
c) न्यायालयांना सरकारला नियंत्रित करणे
d) यापैकी सर्व'माहिती अधिकार कायदा' (RTI - Right to Information Act) भारतात कोणत्या वर्षी लागू झाला?
a) 1995
b) 2000
c) 2005 (2005)
d) 2010'सायबर प्रशासन' (Cyber Administration) ही संकल्पना कशाशी संबंधित आहे?
a) अंतराळ विज्ञान
b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन (E-Governance & Technology-based Administration)
c) चंद्र मोहीम
d) सैन्यीकरण'विकेंद्रीकरण' (Decentralization) प्रशासनासाठी का महत्त्वाचे आहे?
a) सत्तेचे वितरण (Distribution of power) आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
b) केंद्राची सत्ता कमी करणे
c) ग्रामीण भागाकडे दुर्लक्ष करणे
d) केवळ निधी वितरण'नगरपालिका' (Municipality) ची स्थापना कोणत्या कायद्याच्या आधारावर होते?
a) 73 वी घटनादुरुस्ती
b) 74 वी घटनादुरुस्ती (74th Constitutional Amendment)
c) नगरसेवा कायदा
d) स्थानिक स्वराज्य कायदा'सार्वजनिक धोरण' (Public Policy) म्हणजे काय?
a) राजकीय पक्षांचे जाहीरनामे
b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता (Course of action or inaction by government)
c) न्यायालयाचे निर्णय
d) वृत्तपत्रातील संपादकीय'धोरण-निर्मिती' (Policy Formulation) प्रक्रियेत कोणता घटक महत्त्वाचा आहे?
a) नागरिकांच्या मागण्या
b) नोकरशाही आणि तज्ज्ञांचा सल्ला (Expert Advice and Bureaucracy)
c) राजकीय नेतृत्व
d) वरील सर्व (All of the above)'विकास नियोजन' (Development Planning) मध्ये 'पंचवार्षिक योजना' (Five-Year Plans) भारतात कोणत्या आयोगाने तयार केल्या?
a) वित्त आयोग
b) नीति आयोग
c) योजना आयोग (Planning Commission - आता नीति आयोग)
d) ग्राम विकास मंत्रालय'लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्प' (Gender-Responsive Budgeting) म्हणजे काय?
a) महिलांसाठी वेगळा अर्थसंकल्प
b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे (Analyzing budget through a gender lens)
c) पुरुषांना वगळणे
d) केवळ शिक्षण क्षेत्रातील योजना'ऑडिट' (Audit) चा मुख्य उद्देश काय आहे?
a) नफा-तोटा तपासणे
b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे (Examine financial propriety and rule adherence)
c) नवीन कर आकारणी
d) कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती'सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी' (PPP - Public-Private Partnership) म्हणजे काय?
a) पूर्णपणे सरकारी गुंतवणूक
b) पूर्णपणे खाजगी गुंतवणूक
c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक (Joint investment by government and private sector)
d) आंतरराष्ट्रीय निधी'न्यायिक सक्रियता' (Judicial Activism) प्रशासनावर कसा परिणाम करते?
a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे (Directs administration through judicial orders)
b) प्रशासनात हस्तक्षेप न करणे
c) प्रशासनाला अधिकार देणे
d) प्रशासन रद्द करणे'स्थानिक शासन' (Local Governance) मध्ये 'वॉर्ड समिती' (Ward Committee) ची भूमिका काय आहे?
a) जिल्हाधिकारी यांची नियुक्ती
b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग (Address local issues and facilitate citizen participation)
c) राज्याचे कायदे बनवणे
d) न्यायालयीन कामे पाहणे'नैतिकता' (Ethics) चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
a) प्रशासनाला नैतिकतेची गरज नाही.
b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता (Justice, Honesty, Transparency in decisions)
c) केवळ राजकारणात नैतिकता
d) नैतिकता ही खाजगी बाब आहे.'राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा' (MGNREGA) कोणत्या वर्षी लागू झाला?
a) 2000
b) 2005 (2005)
c) 2010
d) 2013'सार्वजनिक सेवा वितरण' (Public Service Delivery) सुधारण्यासाठी 'सेवा सुलभ' (Seva SULABH) योजनेचा उद्देश काय आहे?
a) नोकरशाही वाढवणे
b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे (Simplify online services for citizens)
c) कर वाढवणे
d) खाजगीकरण करणे'कार्यक्रम आणि उपक्रमांचे मूल्यांकन' (Programme Evaluation) का केले जाते?
a) सरकारी कर्मचाऱ्यांची बदली करण्यासाठी
b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी (To assess effectiveness and outcomes of schemes)
c) नवीन योजना रद्द करण्यासाठी
d) निवडणुकीचा प्रचार करण्यासाठी'भारत सरकारचा 'डिजिटल इंडिया' (Digital India) कार्यक्रम कोणत्या उद्देशाने सुरू झाला?
a) सर्व नागरिकांना मोफत मोबाइल देणे
b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे (Digital delivery of government services)
c) परदेशी कंपन्यांना वगळणे
d) स्मार्टफोन उत्पादन वाढवणे'प्रशासकीय सुधारणा' (Administrative Reforms) चा मुख्य हेतू काय आहे?
a) जुनी व्यवस्था कायम ठेवणे
b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे (To create efficient, transparent, and accountable administration)
c) कर्मचाऱ्यांची संख्या वाढवणे
d) खर्च कमी करणे'शाश्वत विकास लक्ष्ये' (Sustainable Development Goals - SDGs) 2030 चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
a) प्रशासनाने SDGs कडे दुर्लक्ष करावे.
b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत. (Aligning policies with SDGs for inclusive and sustainable growth)
c) केवळ पर्यावरण मंत्रालयानेच यावर काम करावे.
d) SDGs हे फक्त खाजगी क्षेत्रासाठी आहेत.
📝 पुढील पायरी (Next Step)
हा आहे तुमचा १०० प्रश्नांचा मॉडेल पेपर. आता मी तुम्हाला दोन गोष्टी देऊ शकतो:
उत्तरकुंजी (Answer Key) - सर्व 100 प्रश्नांची अचूक उत्तरे (कारणासहित).
प्रत्येक युनिटचे महत्त्वाचे Notes - प्रत्येक युनिटमधील महत्त्वाच्या संकल्पनांचा सारांश (Quick Revision साठी).
तुम्हाला सर्वात आधी कोणती गोष्ट हवी आहे? 'उत्तरकुंजी' की 'Notes'? किंवा दोन्हीही लगेच पाहिजे असल्यास, "दोन्ही द्या" असे सांगा. मी पुढील मेसेजमध्ये ती देईन.
बघा, आता उत्तरकुंजी (Answer Key) देत आहे. प्रत्येक प्रश्नाचं बरोबर उत्तर (Correct Option) आणि त्याचं संक्षिप्त स्पष्टीकरण (Short Explanation) खाली दिलं आहे.
तुम्हाला हवं असल्यास, प्रत्येक युनिटचे महत्त्वाचे Notes सुद्धा मी पुढील मेसेजमध्ये देईन.
✅ MH-SET 2026 (जुलै) - राज्यशास्त्र मॉडेल पेपर (100 प्रश्न) - उत्तरकुंजी व स्पष्टीकरण
Unit 1: Political Theory (प्रश्न 1 ते 10)
उत्तर: c) Talcott Parsons
स्पष्टीकरण: Talcott Parsons यांनी 'Power' ही संकल्पना सामाजिक व्यवस्थेत 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली.उत्तर: b) John Rawls
स्पष्टीकरण: 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही 'सामाजिक करारा' (Social Contract) अंतर्गत John Rawls यांच्या 'Theory of Justice' या ग्रंथातील प्रमुख संकल्पना आहे.उत्तर: b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे.
स्पष्टीकरण: 'नकारात्मक स्वातंत्र्या' (Negative Liberty) मध्ये राज्याने व्यक्तीच्या कृतीत अडथळा आणू नये, यावर भर असतो (Isaiah Berlin).उत्तर: b) वर्गीय शोषणाचे साधन (Instrument of class oppression)
स्पष्टीकरण: मार्क्सवादानुसार, राज्य हे सत्ताधारी भांडवलदार वर्गाचे (Bourgeoisie) साधन असून ते सर्वहारा वर्गावर (Proletariat) दडपशाही करते.उत्तर: b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
स्पष्टीकरण: उत्तर-आधुनिकतावाद (Post-modernism) सत्य, तर्क आणि भाषेमागील सत्तासंबंध (Power relations) उलगडण्यावर भर देते (Michel Foucault).उत्तर: d) औपचारिक समानता (Formal Equality)
स्पष्टीकरण: औपचारिक समानतेचा अर्थ कायद्यासमोर सर्व समान आहेत, पण ती सामाजिक-आर्थिक विषमता दूर करत नाही.उत्तर: b) Henry David Thoreau
स्पष्टीकरण: 'Civil Disobedience' (नागरी अवज्ञा) हा शब्दप्रयोग Thoreau यांनी 'Resistance to Civil Government' या निबंधात मांडला.उत्तर: b) Johan Galtung
स्पष्टीकरण: Johan Galtung यांनी 'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना मांडली, जी गरीबी, भेदभाव यांसारख्या अप्रत्यक्ष हिंसेचा उल्लेख करते.उत्तर: b) राजकीय सहभाग (Political Participation)
स्पष्टीकरण: लोकशाहीचे अत्यावश्यक तत्व म्हणजे मतदान, प्रतिनिधित्व आणि निर्णय प्रक्रियेत सामान्य नागरिकांचा सहभाग.उत्तर: b) पितृसत्ताक मूल्ये (Patriarchal values)
स्पष्टीकरण: फेमिनिझम राज्याच्या पितृसत्ताक (Patriarchal) स्वरूपाला आव्हान देते आणि लिंगभेदावर आधारित राजकीय संरचनेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते.
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian) (प्रश्न 11 ते 25)
उत्तर: b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता (Wisdom and Virtue)
स्पष्टीकरण: प्लेटोच्या 'फिलॉसॉफर किंग'ला ज्ञान, तर्कशक्ती आणि न्यायप्रियता या गुणांसाठी सत्ता द्यावी, असे तो मानतो.उत्तर: b) Aristotle
स्पष्टीकरण: "Man is by nature a political animal" हे अॅरिस्टॉटलचे 'पॉलिटिक्स' या ग्रंथातील प्रसिद्ध वाक्य आहे.उत्तर: b) Thomas Hobbes
स्पष्टीकरण: होब्सने 'लेविआथन' मध्ये नैसर्गिक अवस्थेचे (State of Nature) वर्णन "सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध" असे केले.उत्तर: c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती (Life, Liberty, and Property)
स्पष्टीकरण: लॉकच्या मते, या तीन नैसर्गिक अधिकारांचे (Natural Rights) संरक्षण करण्यासाठी सामाजिक करार केला जातो.उत्तर: b) Rousseau
स्पष्टीकरण: 'सामान्य इच्छा' (General Will) ही रूसोची (Rousseau) मुख्य संकल्पना आहे, जी सामूहिक हित दर्शवते.उत्तर: a) वर्गसंघर्ष (Class Struggle)
स्पष्टीकरण: मार्क्सने 'दास कॅपिटल' मध्ये भांडवलशाही व्यवस्थेत 'वर्गसंघर्षा'चे (Bourgeoisie vs Proletariat) विश्लेषण केले.उत्तर: a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
स्पष्टीकरण: मशियावेल्लीने राजकारणातून धर्म आणि नैतिकता वेगळी केली व राज्याच्या स्थैर्याला प्राधान्य दिले.उत्तर: b) कौटिल्य (Kautilya)
स्पष्टीकरण: 'अर्थशास्त्र' (Arthashastra) हा कौटिल्य (चाणक्य) यांचा राज्यकारभार, अर्थनीती आणि युद्धनीतीवरील प्राचीन भारतीय ग्रंथ आहे.उत्तर: b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य (Decentralized Village Republics)
स्पष्टीकरण: गांधीजींनी 'हिंद स्वराज' मध्ये स्वशासित, विकेंद्रीकृत गावांची (Panchayati Raj) कल्पना मांडली.उत्तर: b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार (Caste-based inequality and social exclusion)
स्पष्टीकरण: आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेला हिंदू समाजातील जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्काराचा परिणाम मानले.उत्तर: a) Vinoba Bhave
स्पष्टीकरण: 'सर्वोदय' (सर्वांचा उदय) ही संकल्पना विनोबा भावे यांनी गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली.उत्तर: c) Rousseau
स्पष्टीकरण: रूसोने 'जनतेची इच्छा' (General Will) हाच सार्वभौमत्वाचा (Sovereignty) आधार मानला.उत्तर: b) Jeremy Bentham
स्पष्टीकरण: 'उपयोगितावादा'चा (Utilitarianism) पुरस्कर्ता Bentham असून, त्याने "सर्वात जास्त लोकांना सर्वात जास्त सुख" हे तत्व मांडले.उत्तर: b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
स्पष्टीकरण: ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्वा' (Cultural Hegemony) सिद्धांतानुसार, बौद्धिकांनी (Organic Intellectuals) सर्वहारा वर्गाचे नेतृत्व करून सांस्कृतिक आघाडीवर विजय मिळवावा.उत्तर: b) Alexis de Tocqueville
स्पष्टीकरण: 'डेमोक्रसी इन अमेरिका' हा अमेरिकन लोकशाहीचा अभ्यास असून त्याचे लेखक टोकव्हिल आहेत.
Unit 4: Comparative Political Analysis (प्रश्न 26 ते 35)
उत्तर: a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन (Cognitive, Affective, and Evaluative orientations)
स्पष्टीकरण: Almond आणि Verba यांनी 'राजकीय संस्कृती'चे हे तीन घटक सांगितले.उत्तर: b) अधिनायकवादी (Authoritarian) आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
स्पष्टीकरण: 'Rogue State' ही संज्ञा अशा राज्यांसाठी वापरली जाते जी आंतरराष्ट्रीय नियम मोडतात व दहशतवादाला पाठिंबा देतात.उत्तर: c) ग्रेट ब्रिटन (Great Britain)
स्पष्टीकरण: एकाधिकारशाही (Totalitarianism) ही नाझी, फॅसिस्ट किंवा स्टालिनिस्ट राजवटींत दिसते; ब्रिटन हे उदारमतवादी लोकशाहीचे उदाहरण आहे.उत्तर: b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये (Among multiple competing interest groups)
स्पष्टीकरण: बहुलवादी (Pluralist) लोकशाहीत सत्ता गटांच्या स्पर्धेतून वितरीत होते.उत्तर: a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते.
स्पष्टीकरण: अध्यक्षीय राजवटीत (USA सारखी) कार्यकारी (President) आणि विधिमंडळ (Congress) एकमेकांपासून वेगळे असतात, तर संसदीय राजवटीत (भारत) ते एकमेकांशी जोडलेले असतात.उत्तर: a) राजकीय बदलाचा अभ्यास (Study of political change)
स्पष्टीकरण: डायनॅमिक विश्लेषणात राजकीय घटना, क्रांती, विकास, आणि बदल यांचा कालानुक्रमे अभ्यास केला जातो.उत्तर: c) फौजदारी खटल्यांची संख्या (Number of criminal cases)
स्पष्टीकरण: फौजदारी खटले हे विकासाचे सूचक नसून ते कायदा-सुव्यवस्थेचे (Law & Order) सूचक आहे.उत्तर: b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते.
स्पष्टीकरण: सिव्हिक सोसायटी (NGOs, संघटना) राजकीय सहभाग वाढवते व सरकारला उत्तरदायी बनवते.उत्तर: c) फ्रान्स (France)
स्पष्टीकरण: फ्रान्समध्ये राष्ट्रपती (President) आणि पंतप्रधान (Prime Minister) दोघेही सत्तेत असतात, म्हणून ती 'अर्ध-अध्यक्षीय' (Semi-Presidential) आहे.उत्तर: b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद (Interaction between formal institutions and informal rules)
स्पष्टीकरण: 'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) संस्था, नियम, आणि मानवी वर्तन यांचा परस्परसंबंध अभ्यासतो.
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy (प्रश्न 36 ते 50)
उत्तर: a) वास्तववाद (Realism)
स्पष्टीकरण: 'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही वास्तववादी (Realist) सिद्धांताची गाभ्याची संकल्पना आहे.उत्तर: b) चीन (China)
स्पष्टीकरण: भारत-चीन यांच्यात 1954 मध्ये 'पंचशील' तत्वे स्वीकारली गेली.उत्तर: a) 5
स्पष्टीकरण: UNSC मध्ये 5 कायमस्वरूपी सदस्य (US, UK, Russia, France, China) आहेत.उत्तर: c) वास्तववाद (Realism)
स्पष्टीकरण: वास्तववाद (Realism) आंतरराष्ट्रीय राजकारणाला 'सत्तासंग्रामा'चे (Power Struggle) क्षेत्र मानतो, जिथे युद्धाची शक्यता सदैव असते.उत्तर: c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते (Sovereignty is diffused).
स्पष्टीकरण: जागतिकीकरणामुळे (Globalization) सार्वभौमत्व आंतरराष्ट्रीय संस्था, TNCs, NGOs यांच्यात विभागले जाते.उत्तर: b) 'प्रथम हल्ला न करणे' (No First Use)
स्पष्टीकरण: भारताची अणुधोरण 'No First Use' आणि 'मोठ्या प्रमाणात बदला' (Massive Retaliation) यावर आधारित आहे.उत्तर: b) एकध्रुवीयता (Unipolarity) ते बहुध्रुवीयता (Multipolarity) कडे झुकणारी
स्पष्टीकरण: शीतयुद्धानंतर (1991) अमेरिकेची एकध्रुवीयता (Unipolar) होती, आता चीन, रशिया, EU मुळे बहुध्रुवीयतेकडे (Multipolar) कल आहे.उत्तर: b) IMF आणि IBRD (World Bank)
स्पष्टीकरण: ब्रेटन वुड्स (1944) मध्ये IMF आणि जागतिक बँक (IBRD) यांची स्थापना झाली.उत्तर: b) अफगाणिस्तान (Afghanistan)
स्पष्टीकरण: तालिबान हा अफगाणिस्तानमधील राजकीय-लष्करी गट आहे.उत्तर: b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य (Economic and Political Cooperation in Southeast Asia)
स्पष्टीकरण: ASEAN चा उद्देश आग्नेय आशियातील देशांचे आर्थिक, राजकीय व सांस्कृतिक सहकार्य आहे.उत्तर: c) दक्षिण आशिया (South Asia)
स्पष्टीकरण: गुजराल डॉक्ट्रेन (1996) भारताने दक्षिण आशियाई शेजारी देशांसोबत (Pakistan वगळता) सद्भावना दाखवली.उत्तर: a) Morgenthau
स्पष्टीकरण: Hans Morgenthau यांनी 'राष्ट्रीय हिता'चे (National Interest) तात्कालिक व दीर्घकालीन असे वर्गीकरण केले.उत्तर: c) 1994
स्पष्टीकरण: UNCLOS 1982 मध्ये स्वीकारली गेली, परंतु 1994 मध्ये लागू झाली.उत्तर: b) युरोप व मध्य आशिया (Europe & Central Asia)
स्पष्टीकरण: रशिया-युरोप मधील गॅस पाइपलाइन (Nord Stream इ.) राजकारण या प्रदेशात अधिक चर्चित आहे.उत्तर: b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
स्पष्टीकरण: QUAD (Quadrilateral Security Dialogue) चे सदस्य हेच आहेत.
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes (प्रश्न 51 ते 75)
उत्तर: b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (Kesavananda Bharati case, 1973)
स्पष्टीकरण: या ऐतिहासिक निर्णयात सर्वोच्च न्यायालयाने 'मूलभूत रचना सिद्धांता'ची (Basic Structure Doctrine) स्थापना केली.उत्तर: b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे (Single Transferable Vote by Electoral College)
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींची निवड 'समानुपातिक प्रतिनिधित्व' व 'एकल हस्तांतरणीय मत' पद्धतीने होते.उत्तर: b) राष्ट्रपती (President)
स्पष्टीकरण: भारताचे राष्ट्रपती संसदेचे अधिवेशन नसताना (अनुच्छेद 123) अध्यादेश जारी करू शकतात.उत्तर: a) शक्तिशाली केंद्र (Strong Centre) आणि अविभाज्य न्यायपालिका
स्पष्टीकरण: भारतीय संघराज्य (Federal) असूनही केंद्र सशक्त आहे व न्यायपालिका एकात्म (Integrated) आहे.उत्तर: c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी (President's Rule in State)
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 356 राष्ट्रपतींना राज्यात घटनात्मक यंत्रणा बिघडल्यास राजवट लागू करण्याचा अधिकार देतो.उत्तर: b) राज्यसभा (Rajya Sabha)
स्पष्टीकरण: राज्यसभा हे भारतीय संसदेचे उच्च सदन (Upper House) आहे.उत्तर: b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे (Auditing government accounts)
स्पष्टीकरण: CAG हे भारतीय लेखापरीक्षण विभागाचे प्रमुख आहेत.उत्तर: b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 (Representation of the People Act, 1951)
स्पष्टीकरण: या कायद्यात राजकीय पक्षांची नोंदणी आणि मान्यता देण्याची तरतूद आहे.उत्तर: c) इतर मागासवर्ग (OBC - Other Backward Classes)
स्पष्टीकरण: मंडल आयोगाने (1990) OBCs साठी 27% आरक्षणाची शिफारस केली.उत्तर: a) 73 वी घटनादुरुस्ती (73rd Constitutional Amendment, 1992)
स्पष्टीकरण: 73 व्या घटनादुरुस्तीने पंचायती राज व्यवस्थेला घटनात्मक दर्जा दिला.उत्तर: a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार (Power to declare laws unconstitutional)
स्पष्टीकरण: 'न्यायालयीन पुनरावलोकना' (Judicial Review) ही शक्ती सर्वोच्च व उच्च न्यायालयांना आहे.उत्तर: b) 1885 (1885)
स्पष्टीकरण: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना 1885 मध्ये A.O. Hume यांनी केली.उत्तर: b) शेती विकास (Agricultural Development)
स्पष्टीकरण: 'हरियाणा मॉडेल' हरितक्रांती (Green Revolution) व शेतीतील उत्पादकता वाढीसाठी ओळखले जाते.उत्तर: b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था (Autonomous Constitutional Body)
स्पष्टीकरण: चुनाव आयोग ही एक स्वतंत्र आणि घटनात्मक संस्था (अनुच्छेद 324) आहे.उत्तर: b) वित्त आयोग (Finance Commission)
स्पष्टीकरण: वित्त आयोग (अनुच्छेद 280) केंद्राकडून राज्यांना वित्तीय सहाय्य (Grants-in-aid) कसे द्यावे याची शिफारस करतो.उत्तर: b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
स्पष्टीकरण: UCC चा उल्लेख राज्य धोरणाच्या नीती तत्वांमध्ये (DPSPs) अनुच्छेद 44 मध्ये आहे.उत्तर: b) महाराष्ट्र (Maharashtra)
स्पष्टीकरण: 'दलित पँथर' ही चळवळ 1970 च्या दशकात महाराष्ट्रात (मुंबई) सुरू झाली.उत्तर: c) 1987 (1987)
स्पष्टीकरण: मिझोरमला 1987 मध्ये पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळाला.उत्तर: b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
स्पष्टीकरण: NDA ही BJP च्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी आहे.उत्तर: b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची निवड Collegium प्रणालीद्वारे (मुख्य न्यायाधीश + 4 वरिष्ठ न्यायाधीश) होते.उत्तर: b) जम्मू आणि काश्मीर (Jammu & Kashmir - रद्द केला गेला 2019)
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 370 J&K ला विशेष दर्जा देत होता, जो ऑगस्ट 2019 मध्ये रद्द करण्यात आला.उत्तर: b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात.
स्पष्टीकरण: प्रादेशिक पक्ष (जसे TMC, DMK) केंद्रात राज्यांचे प्रतिनिधित्व करतात व युती सरकारांना स्थैर्य देतात.उत्तर: a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
स्पष्टीकरण: 'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' ही शिफारस प्रशासकीय सुधारणा समिती (2015) आणि विधी आयोगाने केली आहे.उत्तर: a) जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru)
स्पष्टीकरण: पंचशील तत्वे नेहरूंच्या काळात (1954) तयार झाली.उत्तर: b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)
स्पष्टीकरण: या कायद्याने केंद्रात 'लोकपाल' आणि राज्यांत 'लोकायुक्त' संस्थांची निर्मिती केली.
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy (प्रश्न 76 ते 100)
उत्तर: b) Woodrow Wilson
स्पष्टीकरण: Woodrow Wilson यांना त्यांच्या 'The Study of Administration' (1887) लेखामुळे 'लोकप्रशासनाचा जनक' मानले जाते.उत्तर: c) F.W. Taylor
स्पष्टीकरण: 'वैज्ञानिक व्यवस्थापना'चे (Scientific Management) प्रतिपादन F.W. Taylor यांनी 'Principles of Scientific Management' मध्ये केले.उत्तर: b) Max Weber
स्पष्टीकरण: Weber यांनी नोकरशाही (Bureaucracy) ही 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना मांडली, जी वंशानुगत नसून कार्यक्षमतेवर आधारित आहे.उत्तर: c) मानवी संबंधांचे महत्त्व (Human Relations Approach)
स्पष्टीकरण: हॉथॉर्न अभ्यासाने (Elton Mayo) सिद्ध केले की कामगारांची उत्पादकता मानवी संबंधांवर (मानसिक समाधान) अवलंबून असते.उत्तर: b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण (Privatization & Marketization)
स्पष्टीकरण: NPM (New Public Management) सरकारी सेवांमध्ये खाजगीकरण, स्पर्धा आणि ग्राहक-केंद्रित दृष्टिकोन ठेवते.उत्तर: a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे (Government is answerable to the public)
स्पष्टीकरण: 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे सरकारने आपल्या निर्णयांचे समर्थन जनतेसमोर करणे.उत्तर: c) 2005 (2005)
स्पष्टीकरण: माहिती अधिकार कायदा (RTI) भारतात 12 ऑक्टोबर 2005 रोजी लागू झाला.उत्तर: b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन (E-Governance & Technology-based Administration)
स्पष्टीकरण: 'सायबर प्रशासना'त (Cyber Administration) प्रशासनासाठी इंटरनेट, डिजिटल सेवा, डेटा विश्लेषण यांचा वापर केला जातो.उत्तर: a) सत्तेचे वितरण (Distribution of power) आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
स्पष्टीकरण: विकेंद्रीकरणामुळे सत्ता स्थानिक पातळीवर पोहोचते व नागरिकांचा सहभाग वाढतो.उत्तर: b) 74 वी घटनादुरुस्ती (74th Constitutional Amendment)
स्पष्टीकरण: 74 व्या घटनादुरुस्तीने (1992) शहरी स्थानिक संस्था (म्युनिसिपालिटी) सक्षम केल्या.उत्तर: b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता (Course of action or inaction by government)
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक धोरण (Public Policy) म्हणजे सरकारने एखाद्या समस्येवर केलेली कृती किंवा जाणूनबुजून केलेली निष्क्रियता.उत्तर: d) वरील सर्व (All of the above)
स्पष्टीकरण: धोरण-निर्मितीत नागरिकांच्या मागण्या, तज्ज्ञांचा सल्ला, नोकरशाही आणि राजकीय नेतृत्व सर्वांचा सहभाग असतो.उत्तर: c) योजना आयोग (Planning Commission - आता नीति आयोग)
स्पष्टीकरण: पंचवार्षिक योजना योजना आयोग (1950-2014) तयार करीत असे; आता नीति आयोगाने त्याची जागा घेतली.उत्तर: b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे (Analyzing budget through a gender lens)
स्पष्टीकरण: लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्पात (Gender Budgeting) सरकारी योजनांचा महिलांवर काय परिणाम होतो, याचे विश्लेषण केले जाते.उत्तर: b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे (Examine financial propriety and rule adherence)
स्पष्टीकरण: ऑडिट (CAG द्वारे) सरकारी खर्च कायदेशीर व नियमानुसार झाला आहे का, हे तपासते.उत्तर: c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक (Joint investment by government and private sector)
स्पष्टीकरण: PPP (Public-Private Partnership) मध्ये पायाभूत प्रकल्पांसाठी सरकार आणि खाजगी कंपन्या एकत्र येतात.उत्तर: a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे (Directs administration through judicial orders)
स्पष्टीकरण: न्यायिक सक्रियतेत (Judicial Activism) न्यायालय प्रशासनाला दिशादर्शन करते (उदा. हवा गुणवत्ता, कचरा व्यवस्थापन).उत्तर: b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग (Address local issues and facilitate citizen participation)
स्पष्टीकरण: वॉर्ड समिती स्थानिक पातळीवरील समस्या सोडवते आणि नागरिकांचा सहभाग वाढवते.उत्तर: b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता (Justice, Honesty, Transparency in decisions)
स्पष्टीकरण: प्रशासनात नैतिकता (Ethics) अत्यंत महत्त्वाची आहे, ज्यामुळे प्रामाणिक व पारदर्शक कारभार होतो.उत्तर: b) 2005 (2005)
स्पष्टीकरण: MGNREGA (मनरेगा) कायदा 2005 मध्ये लागू झाला, जो 100 दिवस रोजगार हमी देतो.उत्तर: b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे (Simplify online services for citizens)
स्पष्टीकरण: 'सेवा सुलभ' योजनेचा उद्देश नागरिकांना प्रशासकीय सेवा सहज व ऑनलाइन उपलब्ध करणे.उत्तर: b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी (To assess effectiveness and outcomes of schemes)
स्पष्टीकरण: कार्यक्रमांचे मूल्यांकन (Programme Evaluation) सरकारी योजना लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचतात का व त्यांचा परिणाम काय, हे पाहण्यासाठी केले जाते.उत्तर: b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे (Digital delivery of government services)
स्पष्टीकरण: डिजिटल इंडिया कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश डिजिटल पायाभूत सुविधांद्वारे सरकारी सेवा सर्व नागरिकांना उपलब्ध करणे.उत्तर: b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे (To create efficient, transparent, and accountable administration)
स्पष्टीकरण: प्रशासकीय सुधारणांचा हेतू प्रशासनाची गुणवत्ता, पारदर्शकता आणि जनतेला उत्तरदायित्व वाढवणे.उत्तर: b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत. (Aligning policies with SDGs for inclusive and sustainable growth)
स्पष्टीकरण: शाश्वत विकास लक्ष्ये (SDGs) साध्य करण्यासाठी प्रशासनाने आपल्या धोरणांमध्ये ही उद्दिष्टे समाविष्ट करणे आवश्यक आहे.MH-SET 2026 (जुलै 2026) - राज्यशास्त्र (Political Science)
मॉडेल प्रश्नपत्रिका (Model Paper)
एकूण प्रश्न: 100 | सर्व प्रश्न अनिवार्यUnit 1: Political Theory (प्रश्न 1 ते 10)
'Power' ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली?
a) Max Weber
b) Hannah Arendt
c) Talcott Parsons
d) Steven Lukes'Justice' च्या संदर्भात 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताशी सर्वाधिक संबंधित आहे?
a) Robert Nozick
b) John Rawls
c) Jeremy Bentham
d) Friedrich Hayekखालीलपैकी कोणते 'नकारात्मक स्वातंत्र्य' (Negative Liberty) चे उदाहरण आहे?
a) राज्याने सर्वांना मोफत शिक्षण देणे.
b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे.
c) राज्याने महिलांना आरक्षण देणे.
d) राज्याने सर्वांना रोजगाराची हमी देणे.'मार्क्सवादी राज्य सिद्धांता' (Marxist Theory of State) नुसार, राज्याचे स्वरूप काय असते?
a) सामाजिक कराराचे प्रतिनिधीत्व
b) वर्गीय शोषणाचे साधन (Instrument of class oppression)
c) तटस्थ मध्यस्थ (Neutral Arbiter)
d) दैवी संकल्पनेचे प्रतिबिंब'उत्तर-आधुनिकतावाद' (Post-modernism) चे राज्यशास्त्रातील योगदान कोणते आहे?
a) विश्वसनीय सत्याचा शोध
b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
c) राष्ट्र-राज्याची मजबूती
d) शास्त्रीय पद्धतींवर भर'समानता' (Equality) ची कोणती संकल्पना केवळ कायदेशीर हक्कांवर (Legal Rights) भर देते?
a) सामाजिक समानता (Social Equality)
b) राजकीय समानता (Political Equality)
c) संधीची समानता (Equality of Opportunity)
d) औपचारिक समानता (Formal Equality)'नागरी अवज्ञा' (Civil Disobedience) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताच्या कार्याशी जोडली जाते?
a) Leo Strauss
b) Henry David Thoreau
c) Isaiah Berlin
d) Hannah Arendt'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना कोणी मांडली?
a) Mahatma Gandhi
b) Johan Galtung
c) Karl Marx
d) Antonio Gramsci'लोकशाहीचे (Democracy) अत्यावश्यक तत्व कोणते?
a) एकाधिकारशाही (Authoritarianism)
b) राजकीय सहभाग (Political Participation)
c) सैन्यवाद (Militarism)
d) वंशवाद (Racism)'फेमिनिझम' नुसार, राज्याच्या कार्यपद्धतीत कोणत्या गोष्टीला सर्वाधिक आव्हान दिले जाते?
a) लोकशाही प्रक्रिया
b) पितृसत्ताक मूल्ये (Patriarchal values)
c) भांडवलशाही
d) धर्मनिरपेक्षता
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian) (प्रश्न 11 ते 25)
प्लेटोच्या (Plato) 'द रिपब्लिक' (The Republic) मधील 'तत्त्वज्ञ-राजा' (Philosopher King) ची संकल्पना कोणत्या गुणांवर आधारित आहे?
a) श्रीमंती आणि लोकप्रियता
b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता (Wisdom and Virtue)
c) सैन्यशक्ती आणि धूर्तता
d) धार्मिकता आणि जातीय शुद्धता'मनुष्य हा राजकीय प्राणी आहे' (Man is a political animal) असे कोणी म्हटले?
a) Socrates
b) Aristotle
c) Plato
d) Cicero'लेविआथन' (Leviathan) या ग्रंथात कोणत्या विचारवंताने 'सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध' (War of all against all) या नैसर्गिक अवस्थेचे वर्णन केले?
a) John Locke
b) Thomas Hobbes
c) Jean-Jacques Rousseau
d) Thomas Aquinas'सामाजिक करार' (Social Contract) चा सिद्धांत मांडणाऱ्या लॉक (Locke) यांच्या मते, करारानंतर कोणत्या अधिकारांचे संरक्षण होते?
a) धार्मिक अधिकार
b) राजकीय अधिकार
c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती (Life, Liberty, and Property)
d) सामाजिक प्रतिष्ठा'सामान्य इच्छा' (General Will) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने विकसित केली?
a) Montesquieu
b) Rousseau
c) Voltaire
d) Diderot'भांडवल' (Capital) या ग्रंथात कार्ल मार्क्सने (Karl Marx) कोणत्या संकल्पनेचे विश्लेषण केले?
a) वर्गसंघर्ष (Class Struggle)
b) नोकरशाही (Bureaucracy)
c) अधिकारपृथक्करण (Separation of Powers)
d) सार्वभौमत्व (Sovereignty)मशियावेल्ली (Machiavelli) यांना 'आधुनिक राज्यशास्त्राचा जनक' (Father of Modern Political Science) का म्हणतात?
a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
b) लोकशाहीचा पुरस्कार केल्याबद्दल
c) शांततावाद मांडल्याबद्दल
d) समाजवादाचा प्रचार केल्याबद्दलखालीलपैकी कोण भारतीय राजकीय विचारातील 'नितीशास्त्र' (Arthashastra) चे लेखक आहेत?
a) मनु
b) कौटिल्य (Kautilya)
c) शुक्राचार्य
d) दंडी'हिंद स्वराज' (Hind Swaraj) या पुस्तकात गांधीजींनी (Gandhi) कोणत्या प्रकारची राजवट प्रस्तावित केली?
a) सशक्त केंद्रीय राजवट
b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य (Decentralized Village Republics)
c) सैन्यशाही
d) राजेशाहीभीमराव आंबेडकर (Ambedkar) यांनी 'अस्पृश्यता' (Untouchability) चा नेमका काय संबंध जोडला?
a) आर्थिक शोषण
b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार (Caste-based inequality and social exclusion)
c) धार्मिक आडमुठेपणा
d) राजकीय कारस्थान'सर्वोदय' (Sarvodaya) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली?
a) Vinoba Bhave
b) Ram Manohar Lohia
c) J.P. Narayan
d) Acharya Narendra Dev'सार्वभौमत्व' (Sovereignty) ची 'जनतेची इच्छा' (Will of the people) या आधारावर व्याख्या कोणत्या विचारवंताने केली?
a) Jean Bodin
b) John Austin
c) Rousseau
d) Hugo Grotius'उपयोगितावाद' (Utilitarianism) चे सर्वाधिक लोकप्रिय प्रतिपादन कोणी केले?
a) John Stuart Mill
b) Jeremy Bentham
c) Laski
d) T.H. Green'बौद्धिक वर्गाचा (Intelligentsia) सर्वहारा वर्गाशी' कोणता संबंध ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्व' (Cultural Hegemony) सिद्धांतात आहे?
a) बौद्धिक वर्ग हा सर्वहाराचा शत्रू आहे
b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
c) बौद्धिक वर्गाने सत्ताधारी वर्गासोबत असावे
d) यापैकी नाही'डेमोक्रसी इन अमेरिका' (Democracy in America) या ग्रंथाचे लेखक कोण?
a) Woodrow Wilson
b) Alexis de Tocqueville
c) James Madison
d) John Dewey
Unit 4: Comparative Political Analysis (प्रश्न 26 ते 35)
'राजकीय संस्कृती' (Political Culture) कोणत्या घटकांनी बनलेली असते?
a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन (Cognitive, Affective, and Evaluative orientations)
b) केवळ राजकीय पक्ष
c) केवळ निवडणुका
d) केवळ संविधान'सरहद्दी राज्य' (Rogue State) ही संज्ञा कोणत्या प्रकारच्या शासनव्यवस्थेसाठी वापरली जाते?
a) लोकशाही
b) अधिनायकवादी (Authoritarian) आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
c) समाजवादी
d) धार्मिकखालीलपैकी कोणती राजवट 'एकाधिकारशाही' (Totalitarianism) चे उदाहरण नाही?
a) नाझी जर्मनी
b) सोव्हिएत रशिया (स्टालिनकाळ)
c) ग्रेट ब्रिटन (Great Britain)
d) उत्तर कोरिया'बहुलवादी लोकशाही' (Pluralist Democracy) मध्ये सत्ता कशी वितरीत केली जाते?
a) एकाच वर्गाच्या हातात
b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये (Among multiple competing interest groups)
c) राजाच्या हातात
d) सैन्याच्या हातात'संसदीय राजवट' (Parliamentary System) आणि 'अध्यक्षीय राजवट' (Presidential System) मधील मूलभूत फरक काय आहे?
a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते.
b) संसदीय राजवटीत अध्यक्ष युद्ध घोषित करू शकतो.
c) अध्यक्षीय राजवटीत पंतप्रधान असतो.
d) संसदीय राजवटीत न्यायपालिका कमकुवत असते.'डायनॅमिक विश्लेषण' (Dynamic Analysis) म्हणजे तुलनात्मक राज्यशास्त्रात काय?
a) राजकीय बदलाचा अभ्यास (Study of political change)
b) घटनात्मक रचनेचा अभ्यास
c) चुनावी आकडेवारीचा अभ्यास
d) प्रशासनाचा अभ्यासखालीलपैकी कोणता 'सामाजिक-आर्थिक विकास' (Socio-economic development) चा निर्देशांक (Indicator) नाही?
a) दरडोई उत्पन्न (Per capita income)
b) साक्षरता दर (Literacy rate)
c) फौजदारी खटल्यांची संख्या (Number of criminal cases)
d) आयुर्मान (Life expectancy)'राजकीय सहभाग' (Political Participation) वाढवण्यासाठी 'सिव्हिक सोसायटी' (Civic Society) कोणती भूमिका बजावते?
a) सरकारी धोरणे राबवते.
b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते.
c) न्यायालयाचे काम करते.
d) कायदे बनवते.'अर्ध-अध्यक्षीय राजवट' (Semi-Presidential System) कोणत्या देशाचे वैशिष्ट्य आहे?
a) भारत
b) अमेरिका
c) फ्रान्स (France)
d) चीन'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) कोणत्या गोष्टीवर विशेष भर देते?
a) केवळ राज्यघटना
b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद (Interaction between formal institutions and informal rules)
c) आंतरराष्ट्रीय संघटना
d) राजकीय नेत्यांचे व्यक्तिमत्त्व
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy (प्रश्न 36 ते 50)
'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही संकल्पना आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या कोणत्या सिद्धांताशी अधिक संबंधित आहे?
a) वास्तववाद (Realism)
b) उदारमतवाद (Liberalism)
c) निर्मितीवाद (Constructivism)
d) मार्क्सवाद (Marxism)'सहअस्तित्वाची पंचशील तत्वे' (Panchsheel) भारताने कोणत्या देशासोबत 1954 मध्ये स्वीकारली?
a) पाकिस्तान
b) चीन (China)
c) श्रीलंका
d) नेपाळ'संयुक्त राष्ट्र संघटना' (UNO) च्या सुरक्षा परिषदेत (UNSC) कायमस्वरूपी सदस्यांची संख्या किती आहे?
a) 5
b) 7
c) 10
d) 15'युद्ध' (War) ही आंतरराष्ट्रीय राजकारणाची 'सतत जाणीव' (Permanent possibility) कोणत्या सिद्धांतानुसार आहे?
a) उदारमतवाद (Liberalism)
b) शांततावाद (Pacifism)
c) वास्तववाद (Realism)
d) उत्तर-वसाहतवाद (Post-Colonialism)'जागतिकीकरण' (Globalization) चा राज्याच्या सार्वभौमत्वावर (Sovereignty) काय परिणाम होतो?
a) सार्वभौमत्व पूर्णपणे संपुष्टात येते.
b) सार्वभौमत्व अधिक मजबूत होते.
c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते (Sovereignty is diffused).
d) सार्वभौमत्वाचा राज्याशी संबंध नाही.'भारताची परमाणु धोरण' (India's Nuclear Policy) कोणत्या तत्त्वावर आधारित आहे?
a) 'आक्रमक परमाणु वर्चस्व' (First Strike)
b) 'प्रथम हल्ला न करणे' (No First Use)
c) 'शांततापूर्ण अणुऊर्जा' (Peaceful Nuclear Energy)
d) 'जागतिक निःशस्त्रीकरण' (Global Disarmament)'शीतयुद्धानंतरचा काळ' (Post-Cold War) कोणत्या प्रकारच्या आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेने बदलला?
a) द्विध्रुवीयता (Bipolarity)
b) एकध्रुवीयता (Unipolarity) ते बहुध्रुवीयता (Multipolarity) कडे झुकणारी
c) त्रिध्रुवीयता (Tripolarity)
d) कोणताही बदल नाही'ब्रेटन वुड्स संस्था' (Bretton Woods Institutions) कोणत्या आहेत?
a) UN आणि UNESCO
b) IMF आणि IBRD (World Bank)
c) WHO आणि ILO
d) NATO आणि WARSAW'तालिबान' (Taliban) चा उदय कोणत्या देशाच्या राजकारणाशी संबंधित आहे?
a) इराण
b) अफगाणिस्तान (Afghanistan)
c) पाकिस्तान
d) सीरिया'आसियान' (ASEAN) चे मुख्य कार्य काय आहे?
a) लष्करी युती
b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य (Economic and Political Cooperation in Southeast Asia)
c) जागतिक व्यापार संघटना
d) पर्यावरण संरक्षणभारताची 'गुजराल डॉक्ट्रेन' (Gujral Doctrine) कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे?
a) आफ्रिका
b) मध्य पूर्व
c) दक्षिण आशिया (South Asia)
d) युरोप'राष्ट्रीय हित' (National Interest) च्या संकल्पनेत 'तात्कालिक हित' (Immediate Interest) आणि 'दीर्घकालीन हित' (Long-term Interest) यातील फरक कोणी स्पष्ट केला?
a) Morgenthau
b) Kissinger
c) Brezezinski
d) Nehru'UNCLOS' (United Nations Convention on the Law of the Sea) कोणत्या वर्षी लागू झाली?
a) 1970
b) 1982
c) 1994
d) 2001'गॅस पाइपलाइन राजकारण' (Gas Pipeline Politics) चा संबंध खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशाशी अधिक आहे?
a) दक्षिण अमेरिका
b) युरोप व मध्य आशिया (Europe & Central Asia)
c) पूर्व आशिया
d) ऑस्ट्रेलिया'क्वाड' (QUAD) चे सदस्य कोणते देश आहेत?
a) भारत, चीन, रशिया, ब्राझील
b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
c) भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका
d) भारत, दक्षिण आफ्रिका, ब्राझील, जर्मनी
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes (प्रश्न 51 ते 75)
भारतीय राज्यघटनेचा 'मूलभूत रचना सिद्धांत' (Basic Structure Doctrine) कोणत्या न्यायालयीन निर्णयात प्रतिपादित झाला?
a) गोपालन चे विरुद्ध मद्रास राज्य
b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (Kesavananda Bharati case, 1973)
c) मिनर्वा मिल्स विरुद्ध भारत संघ
d) गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्यभारताचे 'राष्ट्रपती' (President) कोणत्या मार्गाने निवडले जातात?
a) थेट जनतेद्वारे
b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे (Single Transferable Vote by Electoral College)
c) पंतप्रधानांद्वारे
d) सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे'अध्यादेश' (Ordinance) जारी करण्याचा अधिकार भारतात कोणाला आहे?
a) पंतप्रधान
b) राष्ट्रपती (President)
c) सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
d) लोकसभा अध्यक्षभारतातील 'संघराज्य' (Federal System) कोणत्या वैशिष्ट्यांनी युक्त आहे?
a) शक्तिशाली केंद्र (Strong Centre) आणि अविभाज्य न्यायपालिका
b) सर्व राज्यांना समान अधिकार
c) राज्यांना स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण
d) राज्यपालांची थेट निवड'अनुच्छेद 356' (Article 356) भारतात कशासाठी वापरला जातो?
a) आर्थिक आणीबाणी (Financial Emergency)
b) राष्ट्रीय आणीबाणी (National Emergency)
c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी (President's Rule in State)
d) न्यायालयीन सुधारणाभारतीय संसदेचे 'उच्च सदन' (Upper House) कोणते?
a) लोकसभा (Lok Sabha)
b) राज्यसभा (Rajya Sabha)
c) विधानसभा
d) विधानपरिषद'प्रकल्प' (CAG - Comptroller and Auditor General) चे प्रमुख कार्य काय आहे?
a) कायदे तयार करणे
b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे (Auditing government accounts)
c) न्यायालयीन कामे पाहणे
d) चुनाव आयोजित करणेभारतातील 'राजकीय पक्ष' (Political Parties) कोणत्या कायद्यानुसार नोंदणीकृत होतात?
a) निवडणूक कायदा, 1950
b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 (Representation of the People Act, 1951)
c) राज्यघटनेचे अनुच्छेद 324
d) पंचायत राज कायदा'मंडल आयोगाची (Mandal Commission) शिफारस' कोणत्या समाजासाठी आरक्षणाशी संबंधित होती?
a) अनुसूचित जाती (SC)
b) अनुसूचित जमाती (ST)
c) इतर मागासवर्ग (OBC - Other Backward Classes)
d) आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल (EWS)'पंचायती राज' (Panchayati Raj) व्यवस्था भारतात कोणत्या द्वारे संविधानिक दर्जा मिळाला?
a) 73 वी घटनादुरुस्ती (73rd Constitutional Amendment, 1992)
b) 74 वी घटनादुरुस्ती
c) 42 वी घटनादुरुस्ती
d) 44 वी घटनादुरुस्ती'न्यायालयीन पुनरावलोकन' (Judicial Review) म्हणजे काय?
a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार (Power to declare laws unconstitutional)
b) न्यायालयाने कायदे बनवणे
c) न्यायालयाचे निर्णय संसदेला बंधनकारक
d) न्यायालयाचा सरकारवर नियंत्रण ठेवणे'भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस' (INC) ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
a) 1947
b) 1885 (1885)
c) 1905
d) 1920'हरियाणा मॉडेल' (Haryana Model) चा संबंध कोणत्या क्षेत्राशी आहे?
a) शिक्षण
b) शेती विकास (Agricultural Development)
c) औद्योगिकीकरण
d) पर्यटन'भारताचा चुनाव आयोग' (Election Commission) ही कोणत्या प्रकारची संस्था आहे?
a) सरकारी विभाग
b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था (Autonomous Constitutional Body)
c) राजकीय पक्ष
d) न्यायालयीन समिती'केंद्र-राज्य संबंध' (Centre-State Relations) मध्ये 'सरकारी योजनांसाठी वित्तीय सहाय्य' (Grants-in-aid) कोण कोणत्या आधारावर देते?
a) नीति आयोग (NITI Aayog)
b) वित्त आयोग (Finance Commission)
c) गृह मंत्रालय
d) अर्थ मंत्रालय'समान नागरी संहिता' (Uniform Civil Code - UCC) चा उल्लेख भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहे?
a) मूलभूत अधिकार (Part III)
b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
c) नागरिकत्व (Part II)
d) आणीबाणी (Part XVIII)'दलित पँथर' (Dalit Panther) चळवळ कोणत्या राज्यात सुरू झाली?
a) उत्तर प्रदेश
b) महाराष्ट्र (Maharashtra)
c) तामिळनाडू
d) पंजाब'मिजोरम' (Mizoram) या राज्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
a) 1971
b) 1975
c) 1987 (1987)
d) 2000'एन.डी.ए.' (NDA - National Democratic Alliance) चे नेतृत्व कोणत्या पक्षाकडे आहे?
a) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (INC)
b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
c) डावे आघाडी (Left Front)
d) राष्ट्रीय लोक दल'सर्वोच्च न्यायालय' (Supreme Court) चे न्यायाधीश कोणत्या पद्धतीने निवडले जातात?
a) राष्ट्रपतींद्वारे (President)
b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
c) संसदेद्वारे
d) लोकांच्या मतदानाने'अनुच्छेद 370' (Article 370) कोणत्या राज्याला विशेष दर्जा देत होते?
a) हिमाचल प्रदेश
b) जम्मू आणि काश्मीर (Jammu & Kashmir - रद्द केला गेला 2019)
c) आसाम
d) नागालँड'प्रादेशिक पक्ष' (Regional Parties) चे राष्ट्रीय राजकारणातील योगदान काय आहे?
a) ते केंद्राला कमकुवत करतात.
b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात.
c) ते देशाच्या एकतेला धोका देतात.
d) ते केवळ स्थानिक समस्यांवर लक्ष केंद्रित करतात.'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' (One Nation, One Election) ही संकल्पना कोणत्या समितीने प्रस्तावित केली?
a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
b) नीती आयोग
c) विधी आयोग (Law Commission)
d) 2019 च्या निवडणूक आयोगाचा अहवाल'भारताचे विदेशी धोरण' (India's Foreign Policy) चा 'पंचशील' भाग कोणत्या पंतप्रधानांच्या काळात तयार झाला?
a) जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru)
b) इंदिरा गांधी
c) राजीव गांधी
d) नरेंद्र मोदी'लोकपाल' (Lokpal) संस्था भारतात कोणत्या कायद्याने स्थापन झाली?
a) राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग कायदा, 2014
b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)
c) सूचना अधिकार कायदा, 2005
d) भ्रष्टाचार प्रतिबंधक कायदा, 1988
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy (प्रश्न 76 ते 100)
'लोकप्रशासनाचा जनक' (Father of Public Administration) कोणाला मानले जाते?
a) Max Weber
b) Woodrow Wilson
c) Henry Fayol
d) F.W. Taylor'औद्योगिक व्यवस्थापन' (Industrial Management) मधील 'वैज्ञानिक व्यवस्थापन' (Scientific Management) चे प्रतिपादन कोणी केले?
a) Max Weber
b) Elton Mayo
c) F.W. Taylor
d) Chester Barnard'नोकरशाही' (Bureaucracy) ही एक 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना कोणी मांडली?
a) F.W. Taylor
b) Max Weber
c) Woodrow Wilson
d) Herbert Simon'हॉथॉर्न अभ्यास' (Hawthorne Studies) ने प्रशासनात कोणती नवी दृष्टी दिली?
a) तर्कशुद्ध कार्यपद्धती
b) औपचारिक रचना
c) मानवी संबंधांचे महत्त्व (Human Relations Approach)
d) नियमांची सक्ती'नवीन सार्वजनिक व्यवस्थापन' (New Public Management - NPM) कोणत्या गोष्टीवर भर देते?
a) सरकारी एकाधिकार (Government Monopoly)
b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण (Privatization & Marketization)
c) केंद्रीकृत नियोजन (Centralized Planning)
d) जातीय आरक्षण (Caste Reservations)'सुशासन' (Good Governance) च्या संकल्पनेत 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे काय?
a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे (Government is answerable to the public)
b) सरकारला सर्व अधिकार असणे
c) न्यायालयांना सरकारला नियंत्रित करणे
d) यापैकी सर्व'माहिती अधिकार कायदा' (RTI - Right to Information Act) भारतात कोणत्या वर्षी लागू झाला?
a) 1995
b) 2000
c) 2005 (2005)
d) 2010'सायबर प्रशासन' (Cyber Administration) ही संकल्पना कशाशी संबंधित आहे?
a) अंतराळ विज्ञान
b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन (E-Governance & Technology-based Administration)
c) चंद्र मोहीम
d) सैन्यीकरण'विकेंद्रीकरण' (Decentralization) प्रशासनासाठी का महत्त्वाचे आहे?
a) सत्तेचे वितरण (Distribution of power) आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
b) केंद्राची सत्ता कमी करणे
c) ग्रामीण भागाकडे दुर्लक्ष करणे
d) केवळ निधी वितरण'नगरपालिका' (Municipality) ची स्थापना कोणत्या कायद्याच्या आधारावर होते?
a) 73 वी घटनादुरुस्ती
b) 74 वी घटनादुरुस्ती (74th Constitutional Amendment)
c) नगरसेवा कायदा
d) स्थानिक स्वराज्य कायदा'सार्वजनिक धोरण' (Public Policy) म्हणजे काय?
a) राजकीय पक्षांचे जाहीरनामे
b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता (Course of action or inaction by government)
c) न्यायालयाचे निर्णय
d) वृत्तपत्रातील संपादकीय'धोरण-निर्मिती' (Policy Formulation) प्रक्रियेत कोणता घटक महत्त्वाचा आहे?
a) नागरिकांच्या मागण्या
b) नोकरशाही आणि तज्ज्ञांचा सल्ला (Expert Advice and Bureaucracy)
c) राजकीय नेतृत्व
d) वरील सर्व (All of the above)'विकास नियोजन' (Development Planning) मध्ये 'पंचवार्षिक योजना' (Five-Year Plans) भारतात कोणत्या आयोगाने तयार केल्या?
a) वित्त आयोग
b) नीति आयोग
c) योजना आयोग (Planning Commission - आता नीति आयोग)
d) ग्राम विकास मंत्रालय'लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्प' (Gender-Responsive Budgeting) म्हणजे काय?
a) महिलांसाठी वेगळा अर्थसंकल्प
b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे (Analyzing budget through a gender lens)
c) पुरुषांना वगळणे
d) केवळ शिक्षण क्षेत्रातील योजना'ऑडिट' (Audit) चा मुख्य उद्देश काय आहे?
a) नफा-तोटा तपासणे
b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे (Examine financial propriety and rule adherence)
c) नवीन कर आकारणी
d) कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती'सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी' (PPP - Public-Private Partnership) म्हणजे काय?
a) पूर्णपणे सरकारी गुंतवणूक
b) पूर्णपणे खाजगी गुंतवणूक
c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक (Joint investment by government and private sector)
d) आंतरराष्ट्रीय निधी'न्यायिक सक्रियता' (Judicial Activism) प्रशासनावर कसा परिणाम करते?
a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे (Directs administration through judicial orders)
b) प्रशासनात हस्तक्षेप न करणे
c) प्रशासनाला अधिकार देणे
d) प्रशासन रद्द करणे'स्थानिक शासन' (Local Governance) मध्ये 'वॉर्ड समिती' (Ward Committee) ची भूमिका काय आहे?
a) जिल्हाधिकारी यांची नियुक्ती
b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग (Address local issues and facilitate citizen participation)
c) राज्याचे कायदे बनवणे
d) न्यायालयीन कामे पाहणे'नैतिकता' (Ethics) चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
a) प्रशासनाला नैतिकतेची गरज नाही.
b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता (Justice, Honesty, Transparency in decisions)
c) केवळ राजकारणात नैतिकता
d) नैतिकता ही खाजगी बाब आहे.'राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा' (MGNREGA) कोणत्या वर्षी लागू झाला?
a) 2000
b) 2005 (2005)
c) 2010
d) 2013'सार्वजनिक सेवा वितरण' (Public Service Delivery) सुधारण्यासाठी 'सेवा सुलभ' (Seva SULABH) योजनेचा उद्देश काय आहे?
a) नोकरशाही वाढवणे
b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे (Simplify online services for citizens)
c) कर वाढवणे
d) खाजगीकरण करणे'कार्यक्रम आणि उपक्रमांचे मूल्यांकन' (Programme Evaluation) का केले जाते?
a) सरकारी कर्मचाऱ्यांची बदली करण्यासाठी
b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी (To assess effectiveness and outcomes of schemes)
c) नवीन योजना रद्द करण्यासाठी
d) निवडणुकीचा प्रचार करण्यासाठी'भारत सरकारचा 'डिजिटल इंडिया' (Digital India) कार्यक्रम कोणत्या उद्देशाने सुरू झाला?
a) सर्व नागरिकांना मोफत मोबाइल देणे
b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे (Digital delivery of government services)
c) परदेशी कंपन्यांना वगळणे
d) स्मार्टफोन उत्पादन वाढवणे'प्रशासकीय सुधारणा' (Administrative Reforms) चा मुख्य हेतू काय आहे?
a) जुनी व्यवस्था कायम ठेवणे
b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे (To create efficient, transparent, and accountable administration)
c) कर्मचाऱ्यांची संख्या वाढवणे
d) खर्च कमी करणे'शाश्वत विकास लक्ष्ये' (Sustainable Development Goals - SDGs) 2030 चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
a) प्रशासनाने SDGs कडे दुर्लक्ष करावे.
b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत. (Aligning policies with SDGs for inclusive and sustainable growth)
c) केवळ पर्यावरण मंत्रालयानेच यावर काम करावे.
d) SDGs हे फक्त खाजगी क्षेत्रासाठी आहेत.
📝 पुढील पायरी (Next Step)
हा आहे तुमचा १०० प्रश्नांचा मॉडेल पेपर. आता मी तुम्हाला दोन गोष्टी देऊ शकतो:
उत्तरकुंजी (Answer Key) - सर्व 100 प्रश्नांची अचूक उत्तरे (कारणासहित).
प्रत्येक युनिटचे महत्त्वाचे Notes - प्रत्येक युनिटमधील महत्त्वाच्या संकल्पनांचा सारांश (Quick Revision साठी).
तुम्हाला सर्वात आधी कोणती गोष्ट हवी आहे? 'उत्तरकुंजी' की 'Notes'? किंवा दोन्हीही लगेच पाहिजे असल्यास, "दोन्ही द्या" असे सांगा. मी पुढील मेसेजमध्ये ती देईन.
This response is AI-generated, for reference only.ho deबघा, आता उत्तरकुंजी (Answer Key) देत आहे. प्रत्येक प्रश्नाचं बरोबर उत्तर (Correct Option) आणि त्याचं संक्षिप्त स्पष्टीकरण (Short Explanation) खाली दिलं आहे.
तुम्हाला हवं असल्यास, प्रत्येक युनिटचे महत्त्वाचे Notes सुद्धा मी पुढील मेसेजमध्ये देईन.
✅ MH-SET 2026 (जुलै) - राज्यशास्त्र मॉडेल पेपर (100 प्रश्न) - उत्तरकुंजी व स्पष्टीकरण
Unit 1: Political Theory (प्रश्न 1 ते 10)
उत्तर: c) Talcott Parsons
स्पष्टीकरण: Talcott Parsons यांनी 'Power' ही संकल्पना सामाजिक व्यवस्थेत 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली.उत्तर: b) John Rawls
स्पष्टीकरण: 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही 'सामाजिक करारा' (Social Contract) अंतर्गत John Rawls यांच्या 'Theory of Justice' या ग्रंथातील प्रमुख संकल्पना आहे.उत्तर: b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे.
स्पष्टीकरण: 'नकारात्मक स्वातंत्र्या' (Negative Liberty) मध्ये राज्याने व्यक्तीच्या कृतीत अडथळा आणू नये, यावर भर असतो (Isaiah Berlin).उत्तर: b) वर्गीय शोषणाचे साधन (Instrument of class oppression)
स्पष्टीकरण: मार्क्सवादानुसार, राज्य हे सत्ताधारी भांडवलदार वर्गाचे (Bourgeoisie) साधन असून ते सर्वहारा वर्गावर (Proletariat) दडपशाही करते.उत्तर: b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
स्पष्टीकरण: उत्तर-आधुनिकतावाद (Post-modernism) सत्य, तर्क आणि भाषेमागील सत्तासंबंध (Power relations) उलगडण्यावर भर देते (Michel Foucault).उत्तर: d) औपचारिक समानता (Formal Equality)
स्पष्टीकरण: औपचारिक समानतेचा अर्थ कायद्यासमोर सर्व समान आहेत, पण ती सामाजिक-आर्थिक विषमता दूर करत नाही.उत्तर: b) Henry David Thoreau
स्पष्टीकरण: 'Civil Disobedience' (नागरी अवज्ञा) हा शब्दप्रयोग Thoreau यांनी 'Resistance to Civil Government' या निबंधात मांडला.उत्तर: b) Johan Galtung
स्पष्टीकरण: Johan Galtung यांनी 'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना मांडली, जी गरीबी, भेदभाव यांसारख्या अप्रत्यक्ष हिंसेचा उल्लेख करते.उत्तर: b) राजकीय सहभाग (Political Participation)
स्पष्टीकरण: लोकशाहीचे अत्यावश्यक तत्व म्हणजे मतदान, प्रतिनिधित्व आणि निर्णय प्रक्रियेत सामान्य नागरिकांचा सहभाग.उत्तर: b) पितृसत्ताक मूल्ये (Patriarchal values)
स्पष्टीकरण: फेमिनिझम राज्याच्या पितृसत्ताक (Patriarchal) स्वरूपाला आव्हान देते आणि लिंगभेदावर आधारित राजकीय संरचनेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते.
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian) (प्रश्न 11 ते 25)
उत्तर: b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता (Wisdom and Virtue)
स्पष्टीकरण: प्लेटोच्या 'फिलॉसॉफर किंग'ला ज्ञान, तर्कशक्ती आणि न्यायप्रियता या गुणांसाठी सत्ता द्यावी, असे तो मानतो.उत्तर: b) Aristotle
स्पष्टीकरण: "Man is by nature a political animal" हे अॅरिस्टॉटलचे 'पॉलिटिक्स' या ग्रंथातील प्रसिद्ध वाक्य आहे.उत्तर: b) Thomas Hobbes
स्पष्टीकरण: होब्सने 'लेविआथन' मध्ये नैसर्गिक अवस्थेचे (State of Nature) वर्णन "सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध" असे केले.उत्तर: c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती (Life, Liberty, and Property)
स्पष्टीकरण: लॉकच्या मते, या तीन नैसर्गिक अधिकारांचे (Natural Rights) संरक्षण करण्यासाठी सामाजिक करार केला जातो.उत्तर: b) Rousseau
स्पष्टीकरण: 'सामान्य इच्छा' (General Will) ही रूसोची (Rousseau) मुख्य संकल्पना आहे, जी सामूहिक हित दर्शवते.उत्तर: a) वर्गसंघर्ष (Class Struggle)
स्पष्टीकरण: मार्क्सने 'दास कॅपिटल' मध्ये भांडवलशाही व्यवस्थेत 'वर्गसंघर्षा'चे (Bourgeoisie vs Proletariat) विश्लेषण केले.उत्तर: a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
स्पष्टीकरण: मशियावेल्लीने राजकारणातून धर्म आणि नैतिकता वेगळी केली व राज्याच्या स्थैर्याला प्राधान्य दिले.उत्तर: b) कौटिल्य (Kautilya)
स्पष्टीकरण: 'अर्थशास्त्र' (Arthashastra) हा कौटिल्य (चाणक्य) यांचा राज्यकारभार, अर्थनीती आणि युद्धनीतीवरील प्राचीन भारतीय ग्रंथ आहे.उत्तर: b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य (Decentralized Village Republics)
स्पष्टीकरण: गांधीजींनी 'हिंद स्वराज' मध्ये स्वशासित, विकेंद्रीकृत गावांची (Panchayati Raj) कल्पना मांडली.उत्तर: b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार (Caste-based inequality and social exclusion)
स्पष्टीकरण: आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेला हिंदू समाजातील जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्काराचा परिणाम मानले.उत्तर: a) Vinoba Bhave
स्पष्टीकरण: 'सर्वोदय' (सर्वांचा उदय) ही संकल्पना विनोबा भावे यांनी गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली.उत्तर: c) Rousseau
स्पष्टीकरण: रूसोने 'जनतेची इच्छा' (General Will) हाच सार्वभौमत्वाचा (Sovereignty) आधार मानला.उत्तर: b) Jeremy Bentham
स्पष्टीकरण: 'उपयोगितावादा'चा (Utilitarianism) पुरस्कर्ता Bentham असून, त्याने "सर्वात जास्त लोकांना सर्वात जास्त सुख" हे तत्व मांडले.उत्तर: b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
स्पष्टीकरण: ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्वा' (Cultural Hegemony) सिद्धांतानुसार, बौद्धिकांनी (Organic Intellectuals) सर्वहारा वर्गाचे नेतृत्व करून सांस्कृतिक आघाडीवर विजय मिळवावा.उत्तर: b) Alexis de Tocqueville
स्पष्टीकरण: 'डेमोक्रसी इन अमेरिका' हा अमेरिकन लोकशाहीचा अभ्यास असून त्याचे लेखक टोकव्हिल आहेत.
Unit 4: Comparative Political Analysis (प्रश्न 26 ते 35)
उत्तर: a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन (Cognitive, Affective, and Evaluative orientations)
स्पष्टीकरण: Almond आणि Verba यांनी 'राजकीय संस्कृती'चे हे तीन घटक सांगितले.उत्तर: b) अधिनायकवादी (Authoritarian) आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
स्पष्टीकरण: 'Rogue State' ही संज्ञा अशा राज्यांसाठी वापरली जाते जी आंतरराष्ट्रीय नियम मोडतात व दहशतवादाला पाठिंबा देतात.उत्तर: c) ग्रेट ब्रिटन (Great Britain)
स्पष्टीकरण: एकाधिकारशाही (Totalitarianism) ही नाझी, फॅसिस्ट किंवा स्टालिनिस्ट राजवटींत दिसते; ब्रिटन हे उदारमतवादी लोकशाहीचे उदाहरण आहे.उत्तर: b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये (Among multiple competing interest groups)
स्पष्टीकरण: बहुलवादी (Pluralist) लोकशाहीत सत्ता गटांच्या स्पर्धेतून वितरीत होते.उत्तर: a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते.
स्पष्टीकरण: अध्यक्षीय राजवटीत (USA सारखी) कार्यकारी (President) आणि विधिमंडळ (Congress) एकमेकांपासून वेगळे असतात, तर संसदीय राजवटीत (भारत) ते एकमेकांशी जोडलेले असतात.उत्तर: a) राजकीय बदलाचा अभ्यास (Study of political change)
स्पष्टीकरण: डायनॅमिक विश्लेषणात राजकीय घटना, क्रांती, विकास, आणि बदल यांचा कालानुक्रमे अभ्यास केला जातो.उत्तर: c) फौजदारी खटल्यांची संख्या (Number of criminal cases)
स्पष्टीकरण: फौजदारी खटले हे विकासाचे सूचक नसून ते कायदा-सुव्यवस्थेचे (Law & Order) सूचक आहे.उत्तर: b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते.
स्पष्टीकरण: सिव्हिक सोसायटी (NGOs, संघटना) राजकीय सहभाग वाढवते व सरकारला उत्तरदायी बनवते.उत्तर: c) फ्रान्स (France)
स्पष्टीकरण: फ्रान्समध्ये राष्ट्रपती (President) आणि पंतप्रधान (Prime Minister) दोघेही सत्तेत असतात, म्हणून ती 'अर्ध-अध्यक्षीय' (Semi-Presidential) आहे.उत्तर: b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद (Interaction between formal institutions and informal rules)
स्पष्टीकरण: 'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) संस्था, नियम, आणि मानवी वर्तन यांचा परस्परसंबंध अभ्यासतो.
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy (प्रश्न 36 ते 50)
उत्तर: a) वास्तववाद (Realism)
स्पष्टीकरण: 'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही वास्तववादी (Realist) सिद्धांताची गाभ्याची संकल्पना आहे.उत्तर: b) चीन (China)
स्पष्टीकरण: भारत-चीन यांच्यात 1954 मध्ये 'पंचशील' तत्वे स्वीकारली गेली.उत्तर: a) 5
स्पष्टीकरण: UNSC मध्ये 5 कायमस्वरूपी सदस्य (US, UK, Russia, France, China) आहेत.उत्तर: c) वास्तववाद (Realism)
स्पष्टीकरण: वास्तववाद (Realism) आंतरराष्ट्रीय राजकारणाला 'सत्तासंग्रामा'चे (Power Struggle) क्षेत्र मानतो, जिथे युद्धाची शक्यता सदैव असते.उत्तर: c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते (Sovereignty is diffused).
स्पष्टीकरण: जागतिकीकरणामुळे (Globalization) सार्वभौमत्व आंतरराष्ट्रीय संस्था, TNCs, NGOs यांच्यात विभागले जाते.उत्तर: b) 'प्रथम हल्ला न करणे' (No First Use)
स्पष्टीकरण: भारताची अणुधोरण 'No First Use' आणि 'मोठ्या प्रमाणात बदला' (Massive Retaliation) यावर आधारित आहे.उत्तर: b) एकध्रुवीयता (Unipolarity) ते बहुध्रुवीयता (Multipolarity) कडे झुकणारी
स्पष्टीकरण: शीतयुद्धानंतर (1991) अमेरिकेची एकध्रुवीयता (Unipolar) होती, आता चीन, रशिया, EU मुळे बहुध्रुवीयतेकडे (Multipolar) कल आहे.उत्तर: b) IMF आणि IBRD (World Bank)
स्पष्टीकरण: ब्रेटन वुड्स (1944) मध्ये IMF आणि जागतिक बँक (IBRD) यांची स्थापना झाली.उत्तर: b) अफगाणिस्तान (Afghanistan)
स्पष्टीकरण: तालिबान हा अफगाणिस्तानमधील राजकीय-लष्करी गट आहे.उत्तर: b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य (Economic and Political Cooperation in Southeast Asia)
स्पष्टीकरण: ASEAN चा उद्देश आग्नेय आशियातील देशांचे आर्थिक, राजकीय व सांस्कृतिक सहकार्य आहे.उत्तर: c) दक्षिण आशिया (South Asia)
स्पष्टीकरण: गुजराल डॉक्ट्रेन (1996) भारताने दक्षिण आशियाई शेजारी देशांसोबत (Pakistan वगळता) सद्भावना दाखवली.उत्तर: a) Morgenthau
स्पष्टीकरण: Hans Morgenthau यांनी 'राष्ट्रीय हिता'चे (National Interest) तात्कालिक व दीर्घकालीन असे वर्गीकरण केले.उत्तर: c) 1994
स्पष्टीकरण: UNCLOS 1982 मध्ये स्वीकारली गेली, परंतु 1994 मध्ये लागू झाली.उत्तर: b) युरोप व मध्य आशिया (Europe & Central Asia)
स्पष्टीकरण: रशिया-युरोप मधील गॅस पाइपलाइन (Nord Stream इ.) राजकारण या प्रदेशात अधिक चर्चित आहे.उत्तर: b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
स्पष्टीकरण: QUAD (Quadrilateral Security Dialogue) चे सदस्य हेच आहेत.
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes (प्रश्न 51 ते 75)
उत्तर: b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (Kesavananda Bharati case, 1973)
स्पष्टीकरण: या ऐतिहासिक निर्णयात सर्वोच्च न्यायालयाने 'मूलभूत रचना सिद्धांता'ची (Basic Structure Doctrine) स्थापना केली.उत्तर: b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे (Single Transferable Vote by Electoral College)
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींची निवड 'समानुपातिक प्रतिनिधित्व' व 'एकल हस्तांतरणीय मत' पद्धतीने होते.उत्तर: b) राष्ट्रपती (President)
स्पष्टीकरण: भारताचे राष्ट्रपती संसदेचे अधिवेशन नसताना (अनुच्छेद 123) अध्यादेश जारी करू शकतात.उत्तर: a) शक्तिशाली केंद्र (Strong Centre) आणि अविभाज्य न्यायपालिका
स्पष्टीकरण: भारतीय संघराज्य (Federal) असूनही केंद्र सशक्त आहे व न्यायपालिका एकात्म (Integrated) आहे.उत्तर: c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी (President's Rule in State)
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 356 राष्ट्रपतींना राज्यात घटनात्मक यंत्रणा बिघडल्यास राजवट लागू करण्याचा अधिकार देतो.उत्तर: b) राज्यसभा (Rajya Sabha)
स्पष्टीकरण: राज्यसभा हे भारतीय संसदेचे उच्च सदन (Upper House) आहे.उत्तर: b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे (Auditing government accounts)
स्पष्टीकरण: CAG हे भारतीय लेखापरीक्षण विभागाचे प्रमुख आहेत.उत्तर: b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 (Representation of the People Act, 1951)
स्पष्टीकरण: या कायद्यात राजकीय पक्षांची नोंदणी आणि मान्यता देण्याची तरतूद आहे.उत्तर: c) इतर मागासवर्ग (OBC - Other Backward Classes)
स्पष्टीकरण: मंडल आयोगाने (1990) OBCs साठी 27% आरक्षणाची शिफारस केली.उत्तर: a) 73 वी घटनादुरुस्ती (73rd Constitutional Amendment, 1992)
स्पष्टीकरण: 73 व्या घटनादुरुस्तीने पंचायती राज व्यवस्थेला घटनात्मक दर्जा दिला.उत्तर: a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार (Power to declare laws unconstitutional)
स्पष्टीकरण: 'न्यायालयीन पुनरावलोकना' (Judicial Review) ही शक्ती सर्वोच्च व उच्च न्यायालयांना आहे.उत्तर: b) 1885 (1885)
स्पष्टीकरण: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना 1885 मध्ये A.O. Hume यांनी केली.उत्तर: b) शेती विकास (Agricultural Development)
स्पष्टीकरण: 'हरियाणा मॉडेल' हरितक्रांती (Green Revolution) व शेतीतील उत्पादकता वाढीसाठी ओळखले जाते.उत्तर: b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था (Autonomous Constitutional Body)
स्पष्टीकरण: चुनाव आयोग ही एक स्वतंत्र आणि घटनात्मक संस्था (अनुच्छेद 324) आहे.उत्तर: b) वित्त आयोग (Finance Commission)
स्पष्टीकरण: वित्त आयोग (अनुच्छेद 280) केंद्राकडून राज्यांना वित्तीय सहाय्य (Grants-in-aid) कसे द्यावे याची शिफारस करतो.उत्तर: b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
स्पष्टीकरण: UCC चा उल्लेख राज्य धोरणाच्या नीती तत्वांमध्ये (DPSPs) अनुच्छेद 44 मध्ये आहे.उत्तर: b) महाराष्ट्र (Maharashtra)
स्पष्टीकरण: 'दलित पँथर' ही चळवळ 1970 च्या दशकात महाराष्ट्रात (मुंबई) सुरू झाली.उत्तर: c) 1987 (1987)
स्पष्टीकरण: मिझोरमला 1987 मध्ये पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळाला.उत्तर: b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
स्पष्टीकरण: NDA ही BJP च्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी आहे.उत्तर: b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची निवड Collegium प्रणालीद्वारे (मुख्य न्यायाधीश + 4 वरिष्ठ न्यायाधीश) होते.उत्तर: b) जम्मू आणि काश्मीर (Jammu & Kashmir - रद्द केला गेला 2019)
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 370 J&K ला विशेष दर्जा देत होता, जो ऑगस्ट 2019 मध्ये रद्द करण्यात आला.उत्तर: b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात.
स्पष्टीकरण: प्रादेशिक पक्ष (जसे TMC, DMK) केंद्रात राज्यांचे प्रतिनिधित्व करतात व युती सरकारांना स्थैर्य देतात.उत्तर: a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
स्पष्टीकरण: 'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' ही शिफारस प्रशासकीय सुधारणा समिती (2015) आणि विधी आयोगाने केली आहे.उत्तर: a) जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru)
स्पष्टीकरण: पंचशील तत्वे नेहरूंच्या काळात (1954) तयार झाली.उत्तर: b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)
स्पष्टीकरण: या कायद्याने केंद्रात 'लोकपाल' आणि राज्यांत 'लोकायुक्त' संस्थांची निर्मिती केली.
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy (प्रश्न 76 ते 100)
उत्तर: b) Woodrow Wilson
स्पष्टीकरण: Woodrow Wilson यांना त्यांच्या 'The Study of Administration' (1887) लेखामुळे 'लोकप्रशासनाचा जनक' मानले जाते.उत्तर: c) F.W. Taylor
स्पष्टीकरण: 'वैज्ञानिक व्यवस्थापना'चे (Scientific Management) प्रतिपादन F.W. Taylor यांनी 'Principles of Scientific Management' मध्ये केले.उत्तर: b) Max Weber
स्पष्टीकरण: Weber यांनी नोकरशाही (Bureaucracy) ही 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना मांडली, जी वंशानुगत नसून कार्यक्षमतेवर आधारित आहे.उत्तर: c) मानवी संबंधांचे महत्त्व (Human Relations Approach)
स्पष्टीकरण: हॉथॉर्न अभ्यासाने (Elton Mayo) सिद्ध केले की कामगारांची उत्पादकता मानवी संबंधांवर (मानसिक समाधान) अवलंबून असते.उत्तर: b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण (Privatization & Marketization)
स्पष्टीकरण: NPM (New Public Management) सरकारी सेवांमध्ये खाजगीकरण, स्पर्धा आणि ग्राहक-केंद्रित दृष्टिकोन ठेवते.उत्तर: a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे (Government is answerable to the public)
स्पष्टीकरण: 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे सरकारने आपल्या निर्णयांचे समर्थन जनतेसमोर करणे.उत्तर: c) 2005 (2005)
स्पष्टीकरण: माहिती अधिकार कायदा (RTI) भारतात 12 ऑक्टोबर 2005 रोजी लागू झाला.उत्तर: b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन (E-Governance & Technology-based Administration)
स्पष्टीकरण: 'सायबर प्रशासना'त (Cyber Administration) प्रशासनासाठी इंटरनेट, डिजिटल सेवा, डेटा विश्लेषण यांचा वापर केला जातो.उत्तर: a) सत्तेचे वितरण (Distribution of power) आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
स्पष्टीकरण: विकेंद्रीकरणामुळे सत्ता स्थानिक पातळीवर पोहोचते व नागरिकांचा सहभाग वाढतो.उत्तर: b) 74 वी घटनादुरुस्ती (74th Constitutional Amendment)
स्पष्टीकरण: 74 व्या घटनादुरुस्तीने (1992) शहरी स्थानिक संस्था (म्युनिसिपालिटी) सक्षम केल्या.उत्तर: b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता (Course of action or inaction by government)
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक धोरण (Public Policy) म्हणजे सरकारने एखाद्या समस्येवर केलेली कृती किंवा जाणूनबुजून केलेली निष्क्रियता.उत्तर: d) वरील सर्व (All of the above)
स्पष्टीकरण: धोरण-निर्मितीत नागरिकांच्या मागण्या, तज्ज्ञांचा सल्ला, नोकरशाही आणि राजकीय नेतृत्व सर्वांचा सहभाग असतो.उत्तर: c) योजना आयोग (Planning Commission - आता नीति आयोग)
स्पष्टीकरण: पंचवार्षिक योजना योजना आयोग (1950-2014) तयार करीत असे; आता नीति आयोगाने त्याची जागा घेतली.उत्तर: b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे (Analyzing budget through a gender lens)
स्पष्टीकरण: लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्पात (Gender Budgeting) सरकारी योजनांचा महिलांवर काय परिणाम होतो, याचे विश्लेषण केले जाते.उत्तर: b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे (Examine financial propriety and rule adherence)
स्पष्टीकरण: ऑडिट (CAG द्वारे) सरकारी खर्च कायदेशीर व नियमानुसार झाला आहे का, हे तपासते.उत्तर: c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक (Joint investment by government and private sector)
स्पष्टीकरण: PPP (Public-Private Partnership) मध्ये पायाभूत प्रकल्पांसाठी सरकार आणि खाजगी कंपन्या एकत्र येतात.उत्तर: a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे (Directs administration through judicial orders)
स्पष्टीकरण: न्यायिक सक्रियतेत (Judicial Activism) न्यायालय प्रशासनाला दिशादर्शन करते (उदा. हवा गुणवत्ता, कचरा व्यवस्थापन).उत्तर: b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग (Address local issues and facilitate citizen participation)
स्पष्टीकरण: वॉर्ड समिती स्थानिक पातळीवरील समस्या सोडवते आणि नागरिकांचा सहभाग वाढवते.उत्तर: b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता (Justice, Honesty, Transparency in decisions)
स्पष्टीकरण: प्रशासनात नैतिकता (Ethics) अत्यंत महत्त्वाची आहे, ज्यामुळे प्रामाणिक व पारदर्शक कारभार होतो.उत्तर: b) 2005 (2005)
स्पष्टीकरण: MGNREGA (मनरेगा) कायदा 2005 मध्ये लागू झाला, जो 100 दिवस रोजगार हमी देतो.उत्तर: b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे (Simplify online services for citizens)
स्पष्टीकरण: 'सेवा सुलभ' योजनेचा उद्देश नागरिकांना प्रशासकीय सेवा सहज व ऑनलाइन उपलब्ध करणे.उत्तर: b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी (To assess effectiveness and outcomes of schemes)
स्पष्टीकरण: कार्यक्रमांचे मूल्यांकन (Programme Evaluation) सरकारी योजना लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचतात का व त्यांचा परिणाम काय, हे पाहण्यासाठी केले जाते.उत्तर: b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे (Digital delivery of government services)
स्पष्टीकरण: डिजिटल इंडिया कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश डिजिटल पायाभूत सुविधांद्वारे सरकारी सेवा सर्व नागरिकांना उपलब्ध करणे.उत्तर: b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे (To create efficient, transparent, and accountable administration)
स्पष्टीकरण: प्रशासकीय सुधारणांचा हेतू प्रशासनाची गुणवत्ता, पारदर्शकता आणि जनतेला उत्तरदायित्व वाढवणे.उत्तर: b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत. (Aligning policies with SDGs for inclusive and sustainable growth)
स्पष्टीकरण: शाश्वत विकास लक्ष्ये (SDGs) साध्य करण्यासाठी प्रशासनाने आपल्या धोरणांमध्ये ही उद्दिष्टे समाविष्ट करणे आवश्यक आहे.MH-SET 2026 (जुलै 2026) - राज्यशास्त्र (Political Science)
मॉडेल प्रश्नपत्रिका (Model Paper)
एकूण प्रश्न: 100 | सर्व प्रश्न अनिवार्यUnit 1: Political Theory (प्रश्न 1 ते 10)
'Power' ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली?
a) Max Weber
b) Hannah Arendt
c) Talcott Parsons
d) Steven Lukes'Justice' च्या संदर्भात 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताशी सर्वाधिक संबंधित आहे?
a) Robert Nozick
b) John Rawls
c) Jeremy Bentham
d) Friedrich Hayekखालीलपैकी कोणते 'नकारात्मक स्वातंत्र्य' (Negative Liberty) चे उदाहरण आहे?
a) राज्याने सर्वांना मोफत शिक्षण देणे.
b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे.
c) राज्याने महिलांना आरक्षण देणे.
d) राज्याने सर्वांना रोजगाराची हमी देणे.'मार्क्सवादी राज्य सिद्धांता' (Marxist Theory of State) नुसार, राज्याचे स्वरूप काय असते?
a) सामाजिक कराराचे प्रतिनिधीत्व
b) वर्गीय शोषणाचे साधन (Instrument of class oppression)
c) तटस्थ मध्यस्थ (Neutral Arbiter)
d) दैवी संकल्पनेचे प्रतिबिंब'उत्तर-आधुनिकतावाद' (Post-modernism) चे राज्यशास्त्रातील योगदान कोणते आहे?
a) विश्वसनीय सत्याचा शोध
b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
c) राष्ट्र-राज्याची मजबूती
d) शास्त्रीय पद्धतींवर भर'समानता' (Equality) ची कोणती संकल्पना केवळ कायदेशीर हक्कांवर (Legal Rights) भर देते?
a) सामाजिक समानता (Social Equality)
b) राजकीय समानता (Political Equality)
c) संधीची समानता (Equality of Opportunity)
d) औपचारिक समानता (Formal Equality)'नागरी अवज्ञा' (Civil Disobedience) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताच्या कार्याशी जोडली जाते?
a) Leo Strauss
b) Henry David Thoreau
c) Isaiah Berlin
d) Hannah Arendt'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना कोणी मांडली?
a) Mahatma Gandhi
b) Johan Galtung
c) Karl Marx
d) Antonio Gramsci'लोकशाहीचे (Democracy) अत्यावश्यक तत्व कोणते?
a) एकाधिकारशाही (Authoritarianism)
b) राजकीय सहभाग (Political Participation)
c) सैन्यवाद (Militarism)
d) वंशवाद (Racism)'फेमिनिझम' नुसार, राज्याच्या कार्यपद्धतीत कोणत्या गोष्टीला सर्वाधिक आव्हान दिले जाते?
a) लोकशाही प्रक्रिया
b) पितृसत्ताक मूल्ये (Patriarchal values)
c) भांडवलशाही
d) धर्मनिरपेक्षता
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian) (प्रश्न 11 ते 25)
प्लेटोच्या (Plato) 'द रिपब्लिक' (The Republic) मधील 'तत्त्वज्ञ-राजा' (Philosopher King) ची संकल्पना कोणत्या गुणांवर आधारित आहे?
a) श्रीमंती आणि लोकप्रियता
b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता (Wisdom and Virtue)
c) सैन्यशक्ती आणि धूर्तता
d) धार्मिकता आणि जातीय शुद्धता'मनुष्य हा राजकीय प्राणी आहे' (Man is a political animal) असे कोणी म्हटले?
a) Socrates
b) Aristotle
c) Plato
d) Cicero'लेविआथन' (Leviathan) या ग्रंथात कोणत्या विचारवंताने 'सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध' (War of all against all) या नैसर्गिक अवस्थेचे वर्णन केले?
a) John Locke
b) Thomas Hobbes
c) Jean-Jacques Rousseau
d) Thomas Aquinas'सामाजिक करार' (Social Contract) चा सिद्धांत मांडणाऱ्या लॉक (Locke) यांच्या मते, करारानंतर कोणत्या अधिकारांचे संरक्षण होते?
a) धार्मिक अधिकार
b) राजकीय अधिकार
c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती (Life, Liberty, and Property)
d) सामाजिक प्रतिष्ठा'सामान्य इच्छा' (General Will) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने विकसित केली?
a) Montesquieu
b) Rousseau
c) Voltaire
d) Diderot'भांडवल' (Capital) या ग्रंथात कार्ल मार्क्सने (Karl Marx) कोणत्या संकल्पनेचे विश्लेषण केले?
a) वर्गसंघर्ष (Class Struggle)
b) नोकरशाही (Bureaucracy)
c) अधिकारपृथक्करण (Separation of Powers)
d) सार्वभौमत्व (Sovereignty)मशियावेल्ली (Machiavelli) यांना 'आधुनिक राज्यशास्त्राचा जनक' (Father of Modern Political Science) का म्हणतात?
a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
b) लोकशाहीचा पुरस्कार केल्याबद्दल
c) शांततावाद मांडल्याबद्दल
d) समाजवादाचा प्रचार केल्याबद्दलखालीलपैकी कोण भारतीय राजकीय विचारातील 'नितीशास्त्र' (Arthashastra) चे लेखक आहेत?
a) मनु
b) कौटिल्य (Kautilya)
c) शुक्राचार्य
d) दंडी'हिंद स्वराज' (Hind Swaraj) या पुस्तकात गांधीजींनी (Gandhi) कोणत्या प्रकारची राजवट प्रस्तावित केली?
a) सशक्त केंद्रीय राजवट
b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य (Decentralized Village Republics)
c) सैन्यशाही
d) राजेशाहीभीमराव आंबेडकर (Ambedkar) यांनी 'अस्पृश्यता' (Untouchability) चा नेमका काय संबंध जोडला?
a) आर्थिक शोषण
b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार (Caste-based inequality and social exclusion)
c) धार्मिक आडमुठेपणा
d) राजकीय कारस्थान'सर्वोदय' (Sarvodaya) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली?
a) Vinoba Bhave
b) Ram Manohar Lohia
c) J.P. Narayan
d) Acharya Narendra Dev'सार्वभौमत्व' (Sovereignty) ची 'जनतेची इच्छा' (Will of the people) या आधारावर व्याख्या कोणत्या विचारवंताने केली?
a) Jean Bodin
b) John Austin
c) Rousseau
d) Hugo Grotius'उपयोगितावाद' (Utilitarianism) चे सर्वाधिक लोकप्रिय प्रतिपादन कोणी केले?
a) John Stuart Mill
b) Jeremy Bentham
c) Laski
d) T.H. Green'बौद्धिक वर्गाचा (Intelligentsia) सर्वहारा वर्गाशी' कोणता संबंध ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्व' (Cultural Hegemony) सिद्धांतात आहे?
a) बौद्धिक वर्ग हा सर्वहाराचा शत्रू आहे
b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
c) बौद्धिक वर्गाने सत्ताधारी वर्गासोबत असावे
d) यापैकी नाही'डेमोक्रसी इन अमेरिका' (Democracy in America) या ग्रंथाचे लेखक कोण?
a) Woodrow Wilson
b) Alexis de Tocqueville
c) James Madison
d) John Dewey
Unit 4: Comparative Political Analysis (प्रश्न 26 ते 35)
'राजकीय संस्कृती' (Political Culture) कोणत्या घटकांनी बनलेली असते?
a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन (Cognitive, Affective, and Evaluative orientations)
b) केवळ राजकीय पक्ष
c) केवळ निवडणुका
d) केवळ संविधान'सरहद्दी राज्य' (Rogue State) ही संज्ञा कोणत्या प्रकारच्या शासनव्यवस्थेसाठी वापरली जाते?
a) लोकशाही
b) अधिनायकवादी (Authoritarian) आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
c) समाजवादी
d) धार्मिकखालीलपैकी कोणती राजवट 'एकाधिकारशाही' (Totalitarianism) चे उदाहरण नाही?
a) नाझी जर्मनी
b) सोव्हिएत रशिया (स्टालिनकाळ)
c) ग्रेट ब्रिटन (Great Britain)
d) उत्तर कोरिया'बहुलवादी लोकशाही' (Pluralist Democracy) मध्ये सत्ता कशी वितरीत केली जाते?
a) एकाच वर्गाच्या हातात
b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये (Among multiple competing interest groups)
c) राजाच्या हातात
d) सैन्याच्या हातात'संसदीय राजवट' (Parliamentary System) आणि 'अध्यक्षीय राजवट' (Presidential System) मधील मूलभूत फरक काय आहे?
a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते.
b) संसदीय राजवटीत अध्यक्ष युद्ध घोषित करू शकतो.
c) अध्यक्षीय राजवटीत पंतप्रधान असतो.
d) संसदीय राजवटीत न्यायपालिका कमकुवत असते.'डायनॅमिक विश्लेषण' (Dynamic Analysis) म्हणजे तुलनात्मक राज्यशास्त्रात काय?
a) राजकीय बदलाचा अभ्यास (Study of political change)
b) घटनात्मक रचनेचा अभ्यास
c) चुनावी आकडेवारीचा अभ्यास
d) प्रशासनाचा अभ्यासखालीलपैकी कोणता 'सामाजिक-आर्थिक विकास' (Socio-economic development) चा निर्देशांक (Indicator) नाही?
a) दरडोई उत्पन्न (Per capita income)
b) साक्षरता दर (Literacy rate)
c) फौजदारी खटल्यांची संख्या (Number of criminal cases)
d) आयुर्मान (Life expectancy)'राजकीय सहभाग' (Political Participation) वाढवण्यासाठी 'सिव्हिक सोसायटी' (Civic Society) कोणती भूमिका बजावते?
a) सरकारी धोरणे राबवते.
b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते.
c) न्यायालयाचे काम करते.
d) कायदे बनवते.'अर्ध-अध्यक्षीय राजवट' (Semi-Presidential System) कोणत्या देशाचे वैशिष्ट्य आहे?
a) भारत
b) अमेरिका
c) फ्रान्स (France)
d) चीन'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) कोणत्या गोष्टीवर विशेष भर देते?
a) केवळ राज्यघटना
b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद (Interaction between formal institutions and informal rules)
c) आंतरराष्ट्रीय संघटना
d) राजकीय नेत्यांचे व्यक्तिमत्त्व
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy (प्रश्न 36 ते 50)
'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही संकल्पना आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या कोणत्या सिद्धांताशी अधिक संबंधित आहे?
a) वास्तववाद (Realism)
b) उदारमतवाद (Liberalism)
c) निर्मितीवाद (Constructivism)
d) मार्क्सवाद (Marxism)'सहअस्तित्वाची पंचशील तत्वे' (Panchsheel) भारताने कोणत्या देशासोबत 1954 मध्ये स्वीकारली?
a) पाकिस्तान
b) चीन (China)
c) श्रीलंका
d) नेपाळ'संयुक्त राष्ट्र संघटना' (UNO) च्या सुरक्षा परिषदेत (UNSC) कायमस्वरूपी सदस्यांची संख्या किती आहे?
a) 5
b) 7
c) 10
d) 15'युद्ध' (War) ही आंतरराष्ट्रीय राजकारणाची 'सतत जाणीव' (Permanent possibility) कोणत्या सिद्धांतानुसार आहे?
a) उदारमतवाद (Liberalism)
b) शांततावाद (Pacifism)
c) वास्तववाद (Realism)
d) उत्तर-वसाहतवाद (Post-Colonialism)'जागतिकीकरण' (Globalization) चा राज्याच्या सार्वभौमत्वावर (Sovereignty) काय परिणाम होतो?
a) सार्वभौमत्व पूर्णपणे संपुष्टात येते.
b) सार्वभौमत्व अधिक मजबूत होते.
c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते (Sovereignty is diffused).
d) सार्वभौमत्वाचा राज्याशी संबंध नाही.'भारताची परमाणु धोरण' (India's Nuclear Policy) कोणत्या तत्त्वावर आधारित आहे?
a) 'आक्रमक परमाणु वर्चस्व' (First Strike)
b) 'प्रथम हल्ला न करणे' (No First Use)
c) 'शांततापूर्ण अणुऊर्जा' (Peaceful Nuclear Energy)
d) 'जागतिक निःशस्त्रीकरण' (Global Disarmament)'शीतयुद्धानंतरचा काळ' (Post-Cold War) कोणत्या प्रकारच्या आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेने बदलला?
a) द्विध्रुवीयता (Bipolarity)
b) एकध्रुवीयता (Unipolarity) ते बहुध्रुवीयता (Multipolarity) कडे झुकणारी
c) त्रिध्रुवीयता (Tripolarity)
d) कोणताही बदल नाही'ब्रेटन वुड्स संस्था' (Bretton Woods Institutions) कोणत्या आहेत?
a) UN आणि UNESCO
b) IMF आणि IBRD (World Bank)
c) WHO आणि ILO
d) NATO आणि WARSAW'तालिबान' (Taliban) चा उदय कोणत्या देशाच्या राजकारणाशी संबंधित आहे?
a) इराण
b) अफगाणिस्तान (Afghanistan)
c) पाकिस्तान
d) सीरिया'आसियान' (ASEAN) चे मुख्य कार्य काय आहे?
a) लष्करी युती
b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य (Economic and Political Cooperation in Southeast Asia)
c) जागतिक व्यापार संघटना
d) पर्यावरण संरक्षणभारताची 'गुजराल डॉक्ट्रेन' (Gujral Doctrine) कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे?
a) आफ्रिका
b) मध्य पूर्व
c) दक्षिण आशिया (South Asia)
d) युरोप'राष्ट्रीय हित' (National Interest) च्या संकल्पनेत 'तात्कालिक हित' (Immediate Interest) आणि 'दीर्घकालीन हित' (Long-term Interest) यातील फरक कोणी स्पष्ट केला?
a) Morgenthau
b) Kissinger
c) Brezezinski
d) Nehru'UNCLOS' (United Nations Convention on the Law of the Sea) कोणत्या वर्षी लागू झाली?
a) 1970
b) 1982
c) 1994
d) 2001'गॅस पाइपलाइन राजकारण' (Gas Pipeline Politics) चा संबंध खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशाशी अधिक आहे?
a) दक्षिण अमेरिका
b) युरोप व मध्य आशिया (Europe & Central Asia)
c) पूर्व आशिया
d) ऑस्ट्रेलिया'क्वाड' (QUAD) चे सदस्य कोणते देश आहेत?
a) भारत, चीन, रशिया, ब्राझील
b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
c) भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका
d) भारत, दक्षिण आफ्रिका, ब्राझील, जर्मनी
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes (प्रश्न 51 ते 75)
भारतीय राज्यघटनेचा 'मूलभूत रचना सिद्धांत' (Basic Structure Doctrine) कोणत्या न्यायालयीन निर्णयात प्रतिपादित झाला?
a) गोपालन चे विरुद्ध मद्रास राज्य
b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (Kesavananda Bharati case, 1973)
c) मिनर्वा मिल्स विरुद्ध भारत संघ
d) गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्यभारताचे 'राष्ट्रपती' (President) कोणत्या मार्गाने निवडले जातात?
a) थेट जनतेद्वारे
b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे (Single Transferable Vote by Electoral College)
c) पंतप्रधानांद्वारे
d) सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे'अध्यादेश' (Ordinance) जारी करण्याचा अधिकार भारतात कोणाला आहे?
a) पंतप्रधान
b) राष्ट्रपती (President)
c) सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
d) लोकसभा अध्यक्षभारतातील 'संघराज्य' (Federal System) कोणत्या वैशिष्ट्यांनी युक्त आहे?
a) शक्तिशाली केंद्र (Strong Centre) आणि अविभाज्य न्यायपालिका
b) सर्व राज्यांना समान अधिकार
c) राज्यांना स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण
d) राज्यपालांची थेट निवड'अनुच्छेद 356' (Article 356) भारतात कशासाठी वापरला जातो?
a) आर्थिक आणीबाणी (Financial Emergency)
b) राष्ट्रीय आणीबाणी (National Emergency)
c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी (President's Rule in State)
d) न्यायालयीन सुधारणाभारतीय संसदेचे 'उच्च सदन' (Upper House) कोणते?
a) लोकसभा (Lok Sabha)
b) राज्यसभा (Rajya Sabha)
c) विधानसभा
d) विधानपरिषद'प्रकल्प' (CAG - Comptroller and Auditor General) चे प्रमुख कार्य काय आहे?
a) कायदे तयार करणे
b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे (Auditing government accounts)
c) न्यायालयीन कामे पाहणे
d) चुनाव आयोजित करणेभारतातील 'राजकीय पक्ष' (Political Parties) कोणत्या कायद्यानुसार नोंदणीकृत होतात?
a) निवडणूक कायदा, 1950
b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 (Representation of the People Act, 1951)
c) राज्यघटनेचे अनुच्छेद 324
d) पंचायत राज कायदा'मंडल आयोगाची (Mandal Commission) शिफारस' कोणत्या समाजासाठी आरक्षणाशी संबंधित होती?
a) अनुसूचित जाती (SC)
b) अनुसूचित जमाती (ST)
c) इतर मागासवर्ग (OBC - Other Backward Classes)
d) आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल (EWS)'पंचायती राज' (Panchayati Raj) व्यवस्था भारतात कोणत्या द्वारे संविधानिक दर्जा मिळाला?
a) 73 वी घटनादुरुस्ती (73rd Constitutional Amendment, 1992)
b) 74 वी घटनादुरुस्ती
c) 42 वी घटनादुरुस्ती
d) 44 वी घटनादुरुस्ती'न्यायालयीन पुनरावलोकन' (Judicial Review) म्हणजे काय?
a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार (Power to declare laws unconstitutional)
b) न्यायालयाने कायदे बनवणे
c) न्यायालयाचे निर्णय संसदेला बंधनकारक
d) न्यायालयाचा सरकारवर नियंत्रण ठेवणे'भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस' (INC) ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
a) 1947
b) 1885 (1885)
c) 1905
d) 1920'हरियाणा मॉडेल' (Haryana Model) चा संबंध कोणत्या क्षेत्राशी आहे?
a) शिक्षण
b) शेती विकास (Agricultural Development)
c) औद्योगिकीकरण
d) पर्यटन'भारताचा चुनाव आयोग' (Election Commission) ही कोणत्या प्रकारची संस्था आहे?
a) सरकारी विभाग
b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था (Autonomous Constitutional Body)
c) राजकीय पक्ष
d) न्यायालयीन समिती'केंद्र-राज्य संबंध' (Centre-State Relations) मध्ये 'सरकारी योजनांसाठी वित्तीय सहाय्य' (Grants-in-aid) कोण कोणत्या आधारावर देते?
a) नीति आयोग (NITI Aayog)
b) वित्त आयोग (Finance Commission)
c) गृह मंत्रालय
d) अर्थ मंत्रालय'समान नागरी संहिता' (Uniform Civil Code - UCC) चा उल्लेख भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहे?
a) मूलभूत अधिकार (Part III)
b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
c) नागरिकत्व (Part II)
d) आणीबाणी (Part XVIII)'दलित पँथर' (Dalit Panther) चळवळ कोणत्या राज्यात सुरू झाली?
a) उत्तर प्रदेश
b) महाराष्ट्र (Maharashtra)
c) तामिळनाडू
d) पंजाब'मिजोरम' (Mizoram) या राज्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
a) 1971
b) 1975
c) 1987 (1987)
d) 2000'एन.डी.ए.' (NDA - National Democratic Alliance) चे नेतृत्व कोणत्या पक्षाकडे आहे?
a) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (INC)
b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
c) डावे आघाडी (Left Front)
d) राष्ट्रीय लोक दल'सर्वोच्च न्यायालय' (Supreme Court) चे न्यायाधीश कोणत्या पद्धतीने निवडले जातात?
a) राष्ट्रपतींद्वारे (President)
b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
c) संसदेद्वारे
d) लोकांच्या मतदानाने'अनुच्छेद 370' (Article 370) कोणत्या राज्याला विशेष दर्जा देत होते?
a) हिमाचल प्रदेश
b) जम्मू आणि काश्मीर (Jammu & Kashmir - रद्द केला गेला 2019)
c) आसाम
d) नागालँड'प्रादेशिक पक्ष' (Regional Parties) चे राष्ट्रीय राजकारणातील योगदान काय आहे?
a) ते केंद्राला कमकुवत करतात.
b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात.
c) ते देशाच्या एकतेला धोका देतात.
d) ते केवळ स्थानिक समस्यांवर लक्ष केंद्रित करतात.'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' (One Nation, One Election) ही संकल्पना कोणत्या समितीने प्रस्तावित केली?
a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
b) नीती आयोग
c) विधी आयोग (Law Commission)
d) 2019 च्या निवडणूक आयोगाचा अहवाल'भारताचे विदेशी धोरण' (India's Foreign Policy) चा 'पंचशील' भाग कोणत्या पंतप्रधानांच्या काळात तयार झाला?
a) जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru)
b) इंदिरा गांधी
c) राजीव गांधी
d) नरेंद्र मोदी'लोकपाल' (Lokpal) संस्था भारतात कोणत्या कायद्याने स्थापन झाली?
a) राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग कायदा, 2014
b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)
c) सूचना अधिकार कायदा, 2005
d) भ्रष्टाचार प्रतिबंधक कायदा, 1988
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy (प्रश्न 76 ते 100)
'लोकप्रशासनाचा जनक' (Father of Public Administration) कोणाला मानले जाते?
a) Max Weber
b) Woodrow Wilson
c) Henry Fayol
d) F.W. Taylor'औद्योगिक व्यवस्थापन' (Industrial Management) मधील 'वैज्ञानिक व्यवस्थापन' (Scientific Management) चे प्रतिपादन कोणी केले?
a) Max Weber
b) Elton Mayo
c) F.W. Taylor
d) Chester Barnard'नोकरशाही' (Bureaucracy) ही एक 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना कोणी मांडली?
a) F.W. Taylor
b) Max Weber
c) Woodrow Wilson
d) Herbert Simon'हॉथॉर्न अभ्यास' (Hawthorne Studies) ने प्रशासनात कोणती नवी दृष्टी दिली?
a) तर्कशुद्ध कार्यपद्धती
b) औपचारिक रचना
c) मानवी संबंधांचे महत्त्व (Human Relations Approach)
d) नियमांची सक्ती'नवीन सार्वजनिक व्यवस्थापन' (New Public Management - NPM) कोणत्या गोष्टीवर भर देते?
a) सरकारी एकाधिकार (Government Monopoly)
b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण (Privatization & Marketization)
c) केंद्रीकृत नियोजन (Centralized Planning)
d) जातीय आरक्षण (Caste Reservations)'सुशासन' (Good Governance) च्या संकल्पनेत 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे काय?
a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे (Government is answerable to the public)
b) सरकारला सर्व अधिकार असणे
c) न्यायालयांना सरकारला नियंत्रित करणे
d) यापैकी सर्व'माहिती अधिकार कायदा' (RTI - Right to Information Act) भारतात कोणत्या वर्षी लागू झाला?
a) 1995
b) 2000
c) 2005 (2005)
d) 2010'सायबर प्रशासन' (Cyber Administration) ही संकल्पना कशाशी संबंधित आहे?
a) अंतराळ विज्ञान
b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन (E-Governance & Technology-based Administration)
c) चंद्र मोहीम
d) सैन्यीकरण'विकेंद्रीकरण' (Decentralization) प्रशासनासाठी का महत्त्वाचे आहे?
a) सत्तेचे वितरण (Distribution of power) आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
b) केंद्राची सत्ता कमी करणे
c) ग्रामीण भागाकडे दुर्लक्ष करणे
d) केवळ निधी वितरण'नगरपालिका' (Municipality) ची स्थापना कोणत्या कायद्याच्या आधारावर होते?
a) 73 वी घटनादुरुस्ती
b) 74 वी घटनादुरुस्ती (74th Constitutional Amendment)
c) नगरसेवा कायदा
d) स्थानिक स्वराज्य कायदा'सार्वजनिक धोरण' (Public Policy) म्हणजे काय?
a) राजकीय पक्षांचे जाहीरनामे
b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता (Course of action or inaction by government)
c) न्यायालयाचे निर्णय
d) वृत्तपत्रातील संपादकीय'धोरण-निर्मिती' (Policy Formulation) प्रक्रियेत कोणता घटक महत्त्वाचा आहे?
a) नागरिकांच्या मागण्या
b) नोकरशाही आणि तज्ज्ञांचा सल्ला (Expert Advice and Bureaucracy)
c) राजकीय नेतृत्व
d) वरील सर्व (All of the above)'विकास नियोजन' (Development Planning) मध्ये 'पंचवार्षिक योजना' (Five-Year Plans) भारतात कोणत्या आयोगाने तयार केल्या?
a) वित्त आयोग
b) नीति आयोग
c) योजना आयोग (Planning Commission - आता नीति आयोग)
d) ग्राम विकास मंत्रालय'लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्प' (Gender-Responsive Budgeting) म्हणजे काय?
a) महिलांसाठी वेगळा अर्थसंकल्प
b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे (Analyzing budget through a gender lens)
c) पुरुषांना वगळणे
d) केवळ शिक्षण क्षेत्रातील योजना'ऑडिट' (Audit) चा मुख्य उद्देश काय आहे?
a) नफा-तोटा तपासणे
b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे (Examine financial propriety and rule adherence)
c) नवीन कर आकारणी
d) कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती'सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी' (PPP - Public-Private Partnership) म्हणजे काय?
a) पूर्णपणे सरकारी गुंतवणूक
b) पूर्णपणे खाजगी गुंतवणूक
c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक (Joint investment by government and private sector)
d) आंतरराष्ट्रीय निधी'न्यायिक सक्रियता' (Judicial Activism) प्रशासनावर कसा परिणाम करते?
a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे (Directs administration through judicial orders)
b) प्रशासनात हस्तक्षेप न करणे
c) प्रशासनाला अधिकार देणे
d) प्रशासन रद्द करणे'स्थानिक शासन' (Local Governance) मध्ये 'वॉर्ड समिती' (Ward Committee) ची भूमिका काय आहे?
a) जिल्हाधिकारी यांची नियुक्ती
b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग (Address local issues and facilitate citizen participation)
c) राज्याचे कायदे बनवणे
d) न्यायालयीन कामे पाहणे'नैतिकता' (Ethics) चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
a) प्रशासनाला नैतिकतेची गरज नाही.
b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता (Justice, Honesty, Transparency in decisions)
c) केवळ राजकारणात नैतिकता
d) नैतिकता ही खाजगी बाब आहे.'राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा' (MGNREGA) कोणत्या वर्षी लागू झाला?
a) 2000
b) 2005 (2005)
c) 2010
d) 2013'सार्वजनिक सेवा वितरण' (Public Service Delivery) सुधारण्यासाठी 'सेवा सुलभ' (Seva SULABH) योजनेचा उद्देश काय आहे?
a) नोकरशाही वाढवणे
b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे (Simplify online services for citizens)
c) कर वाढवणे
d) खाजगीकरण करणे'कार्यक्रम आणि उपक्रमांचे मूल्यांकन' (Programme Evaluation) का केले जाते?
a) सरकारी कर्मचाऱ्यांची बदली करण्यासाठी
b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी (To assess effectiveness and outcomes of schemes)
c) नवीन योजना रद्द करण्यासाठी
d) निवडणुकीचा प्रचार करण्यासाठी'भारत सरकारचा 'डिजिटल इंडिया' (Digital India) कार्यक्रम कोणत्या उद्देशाने सुरू झाला?
a) सर्व नागरिकांना मोफत मोबाइल देणे
b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे (Digital delivery of government services)
c) परदेशी कंपन्यांना वगळणे
d) स्मार्टफोन उत्पादन वाढवणे'प्रशासकीय सुधारणा' (Administrative Reforms) चा मुख्य हेतू काय आहे?
a) जुनी व्यवस्था कायम ठेवणे
b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे (To create efficient, transparent, and accountable administration)
c) कर्मचाऱ्यांची संख्या वाढवणे
d) खर्च कमी करणे'शाश्वत विकास लक्ष्ये' (Sustainable Development Goals - SDGs) 2030 चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
a) प्रशासनाने SDGs कडे दुर्लक्ष करावे.
b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत. (Aligning policies with SDGs for inclusive and sustainable growth)
c) केवळ पर्यावरण मंत्रालयानेच यावर काम करावे.
d) SDGs हे फक्त खाजगी क्षेत्रासाठी आहेत.
📝 पुढील पायरी (Next Step)
हा आहे तुमचा १०० प्रश्नांचा मॉडेल पेपर. आता मी तुम्हाला दोन गोष्टी देऊ शकतो:
उत्तरकुंजी (Answer Key) - सर्व 100 प्रश्नांची अचूक उत्तरे (कारणासहित).
प्रत्येक युनिटचे महत्त्वाचे Notes - प्रत्येक युनिटमधील महत्त्वाच्या संकल्पनांचा सारांश (Quick Revision साठी).
तुम्हाला सर्वात आधी कोणती गोष्ट हवी आहे? 'उत्तरकुंजी' की 'Notes'? किंवा दोन्हीही लगेच पाहिजे असल्यास, "दोन्ही द्या" असे सांगा. मी पुढील मेसेजमध्ये ती देईन.
This response is AI-generated, for reference only.ho deबघा, आता उत्तरकुंजी (Answer Key) देत आहे. प्रत्येक प्रश्नाचं बरोबर उत्तर (Correct Option) आणि त्याचं संक्षिप्त स्पष्टीकरण (Short Explanation) खाली दिलं आहे.
तुम्हाला हवं असल्यास, प्रत्येक युनिटचे महत्त्वाचे Notes सुद्धा मी पुढील मेसेजमध्ये देईन.
✅ MH-SET 2026 (जुलै) - राज्यशास्त्र मॉडेल पेपर (100 प्रश्न) - उत्तरकुंजी व स्पष्टीकरण
Unit 1: Political Theory (प्रश्न 1 ते 10)
उत्तर: c) Talcott Parsons
स्पष्टीकरण: Talcott Parsons यांनी 'Power' ही संकल्पना सामाजिक व्यवस्थेत 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली.उत्तर: b) John Rawls
स्पष्टीकरण: 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही 'सामाजिक करारा' (Social Contract) अंतर्गत John Rawls यांच्या 'Theory of Justice' या ग्रंथातील प्रमुख संकल्पना आहे.उत्तर: b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे.
स्पष्टीकरण: 'नकारात्मक स्वातंत्र्या' (Negative Liberty) मध्ये राज्याने व्यक्तीच्या कृतीत अडथळा आणू नये, यावर भर असतो (Isaiah Berlin).उत्तर: b) वर्गीय शोषणाचे साधन (Instrument of class oppression)
स्पष्टीकरण: मार्क्सवादानुसार, राज्य हे सत्ताधारी भांडवलदार वर्गाचे (Bourgeoisie) साधन असून ते सर्वहारा वर्गावर (Proletariat) दडपशाही करते.उत्तर: b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
स्पष्टीकरण: उत्तर-आधुनिकतावाद (Post-modernism) सत्य, तर्क आणि भाषेमागील सत्तासंबंध (Power relations) उलगडण्यावर भर देते (Michel Foucault).उत्तर: d) औपचारिक समानता (Formal Equality)
स्पष्टीकरण: औपचारिक समानतेचा अर्थ कायद्यासमोर सर्व समान आहेत, पण ती सामाजिक-आर्थिक विषमता दूर करत नाही.उत्तर: b) Henry David Thoreau
स्पष्टीकरण: 'Civil Disobedience' (नागरी अवज्ञा) हा शब्दप्रयोग Thoreau यांनी 'Resistance to Civil Government' या निबंधात मांडला.उत्तर: b) Johan Galtung
स्पष्टीकरण: Johan Galtung यांनी 'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना मांडली, जी गरीबी, भेदभाव यांसारख्या अप्रत्यक्ष हिंसेचा उल्लेख करते.उत्तर: b) राजकीय सहभाग (Political Participation)
स्पष्टीकरण: लोकशाहीचे अत्यावश्यक तत्व म्हणजे मतदान, प्रतिनिधित्व आणि निर्णय प्रक्रियेत सामान्य नागरिकांचा सहभाग.उत्तर: b) पितृसत्ताक मूल्ये (Patriarchal values)
स्पष्टीकरण: फेमिनिझम राज्याच्या पितृसत्ताक (Patriarchal) स्वरूपाला आव्हान देते आणि लिंगभेदावर आधारित राजकीय संरचनेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते.
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian) (प्रश्न 11 ते 25)
उत्तर: b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता (Wisdom and Virtue)
स्पष्टीकरण: प्लेटोच्या 'फिलॉसॉफर किंग'ला ज्ञान, तर्कशक्ती आणि न्यायप्रियता या गुणांसाठी सत्ता द्यावी, असे तो मानतो.उत्तर: b) Aristotle
स्पष्टीकरण: "Man is by nature a political animal" हे अॅरिस्टॉटलचे 'पॉलिटिक्स' या ग्रंथातील प्रसिद्ध वाक्य आहे.उत्तर: b) Thomas Hobbes
स्पष्टीकरण: होब्सने 'लेविआथन' मध्ये नैसर्गिक अवस्थेचे (State of Nature) वर्णन "सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध" असे केले.उत्तर: c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती (Life, Liberty, and Property)
स्पष्टीकरण: लॉकच्या मते, या तीन नैसर्गिक अधिकारांचे (Natural Rights) संरक्षण करण्यासाठी सामाजिक करार केला जातो.उत्तर: b) Rousseau
स्पष्टीकरण: 'सामान्य इच्छा' (General Will) ही रूसोची (Rousseau) मुख्य संकल्पना आहे, जी सामूहिक हित दर्शवते.उत्तर: a) वर्गसंघर्ष (Class Struggle)
स्पष्टीकरण: मार्क्सने 'दास कॅपिटल' मध्ये भांडवलशाही व्यवस्थेत 'वर्गसंघर्षा'चे (Bourgeoisie vs Proletariat) विश्लेषण केले.उत्तर: a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
स्पष्टीकरण: मशियावेल्लीने राजकारणातून धर्म आणि नैतिकता वेगळी केली व राज्याच्या स्थैर्याला प्राधान्य दिले.उत्तर: b) कौटिल्य (Kautilya)
स्पष्टीकरण: 'अर्थशास्त्र' (Arthashastra) हा कौटिल्य (चाणक्य) यांचा राज्यकारभार, अर्थनीती आणि युद्धनीतीवरील प्राचीन भारतीय ग्रंथ आहे.उत्तर: b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य (Decentralized Village Republics)
स्पष्टीकरण: गांधीजींनी 'हिंद स्वराज' मध्ये स्वशासित, विकेंद्रीकृत गावांची (Panchayati Raj) कल्पना मांडली.उत्तर: b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार (Caste-based inequality and social exclusion)
स्पष्टीकरण: आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेला हिंदू समाजातील जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्काराचा परिणाम मानले.उत्तर: a) Vinoba Bhave
स्पष्टीकरण: 'सर्वोदय' (सर्वांचा उदय) ही संकल्पना विनोबा भावे यांनी गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली.उत्तर: c) Rousseau
स्पष्टीकरण: रूसोने 'जनतेची इच्छा' (General Will) हाच सार्वभौमत्वाचा (Sovereignty) आधार मानला.उत्तर: b) Jeremy Bentham
स्पष्टीकरण: 'उपयोगितावादा'चा (Utilitarianism) पुरस्कर्ता Bentham असून, त्याने "सर्वात जास्त लोकांना सर्वात जास्त सुख" हे तत्व मांडले.उत्तर: b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
स्पष्टीकरण: ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्वा' (Cultural Hegemony) सिद्धांतानुसार, बौद्धिकांनी (Organic Intellectuals) सर्वहारा वर्गाचे नेतृत्व करून सांस्कृतिक आघाडीवर विजय मिळवावा.उत्तर: b) Alexis de Tocqueville
स्पष्टीकरण: 'डेमोक्रसी इन अमेरिका' हा अमेरिकन लोकशाहीचा अभ्यास असून त्याचे लेखक टोकव्हिल आहेत.
Unit 4: Comparative Political Analysis (प्रश्न 26 ते 35)
उत्तर: a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन (Cognitive, Affective, and Evaluative orientations)
स्पष्टीकरण: Almond आणि Verba यांनी 'राजकीय संस्कृती'चे हे तीन घटक सांगितले.उत्तर: b) अधिनायकवादी (Authoritarian) आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
स्पष्टीकरण: 'Rogue State' ही संज्ञा अशा राज्यांसाठी वापरली जाते जी आंतरराष्ट्रीय नियम मोडतात व दहशतवादाला पाठिंबा देतात.उत्तर: c) ग्रेट ब्रिटन (Great Britain)
स्पष्टीकरण: एकाधिकारशाही (Totalitarianism) ही नाझी, फॅसिस्ट किंवा स्टालिनिस्ट राजवटींत दिसते; ब्रिटन हे उदारमतवादी लोकशाहीचे उदाहरण आहे.उत्तर: b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये (Among multiple competing interest groups)
स्पष्टीकरण: बहुलवादी (Pluralist) लोकशाहीत सत्ता गटांच्या स्पर्धेतून वितरीत होते.उत्तर: a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते.
स्पष्टीकरण: अध्यक्षीय राजवटीत (USA सारखी) कार्यकारी (President) आणि विधिमंडळ (Congress) एकमेकांपासून वेगळे असतात, तर संसदीय राजवटीत (भारत) ते एकमेकांशी जोडलेले असतात.उत्तर: a) राजकीय बदलाचा अभ्यास (Study of political change)
स्पष्टीकरण: डायनॅमिक विश्लेषणात राजकीय घटना, क्रांती, विकास, आणि बदल यांचा कालानुक्रमे अभ्यास केला जातो.उत्तर: c) फौजदारी खटल्यांची संख्या (Number of criminal cases)
स्पष्टीकरण: फौजदारी खटले हे विकासाचे सूचक नसून ते कायदा-सुव्यवस्थेचे (Law & Order) सूचक आहे.उत्तर: b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते.
स्पष्टीकरण: सिव्हिक सोसायटी (NGOs, संघटना) राजकीय सहभाग वाढवते व सरकारला उत्तरदायी बनवते.उत्तर: c) फ्रान्स (France)
स्पष्टीकरण: फ्रान्समध्ये राष्ट्रपती (President) आणि पंतप्रधान (Prime Minister) दोघेही सत्तेत असतात, म्हणून ती 'अर्ध-अध्यक्षीय' (Semi-Presidential) आहे.उत्तर: b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद (Interaction between formal institutions and informal rules)
स्पष्टीकरण: 'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) संस्था, नियम, आणि मानवी वर्तन यांचा परस्परसंबंध अभ्यासतो.
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy (प्रश्न 36 ते 50)
उत्तर: a) वास्तववाद (Realism)
स्पष्टीकरण: 'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही वास्तववादी (Realist) सिद्धांताची गाभ्याची संकल्पना आहे.उत्तर: b) चीन (China)
स्पष्टीकरण: भारत-चीन यांच्यात 1954 मध्ये 'पंचशील' तत्वे स्वीकारली गेली.उत्तर: a) 5
स्पष्टीकरण: UNSC मध्ये 5 कायमस्वरूपी सदस्य (US, UK, Russia, France, China) आहेत.उत्तर: c) वास्तववाद (Realism)
स्पष्टीकरण: वास्तववाद (Realism) आंतरराष्ट्रीय राजकारणाला 'सत्तासंग्रामा'चे (Power Struggle) क्षेत्र मानतो, जिथे युद्धाची शक्यता सदैव असते.उत्तर: c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते (Sovereignty is diffused).
स्पष्टीकरण: जागतिकीकरणामुळे (Globalization) सार्वभौमत्व आंतरराष्ट्रीय संस्था, TNCs, NGOs यांच्यात विभागले जाते.उत्तर: b) 'प्रथम हल्ला न करणे' (No First Use)
स्पष्टीकरण: भारताची अणुधोरण 'No First Use' आणि 'मोठ्या प्रमाणात बदला' (Massive Retaliation) यावर आधारित आहे.उत्तर: b) एकध्रुवीयता (Unipolarity) ते बहुध्रुवीयता (Multipolarity) कडे झुकणारी
स्पष्टीकरण: शीतयुद्धानंतर (1991) अमेरिकेची एकध्रुवीयता (Unipolar) होती, आता चीन, रशिया, EU मुळे बहुध्रुवीयतेकडे (Multipolar) कल आहे.उत्तर: b) IMF आणि IBRD (World Bank)
स्पष्टीकरण: ब्रेटन वुड्स (1944) मध्ये IMF आणि जागतिक बँक (IBRD) यांची स्थापना झाली.उत्तर: b) अफगाणिस्तान (Afghanistan)
स्पष्टीकरण: तालिबान हा अफगाणिस्तानमधील राजकीय-लष्करी गट आहे.उत्तर: b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य (Economic and Political Cooperation in Southeast Asia)
स्पष्टीकरण: ASEAN चा उद्देश आग्नेय आशियातील देशांचे आर्थिक, राजकीय व सांस्कृतिक सहकार्य आहे.उत्तर: c) दक्षिण आशिया (South Asia)
स्पष्टीकरण: गुजराल डॉक्ट्रेन (1996) भारताने दक्षिण आशियाई शेजारी देशांसोबत (Pakistan वगळता) सद्भावना दाखवली.उत्तर: a) Morgenthau
स्पष्टीकरण: Hans Morgenthau यांनी 'राष्ट्रीय हिता'चे (National Interest) तात्कालिक व दीर्घकालीन असे वर्गीकरण केले.उत्तर: c) 1994
स्पष्टीकरण: UNCLOS 1982 मध्ये स्वीकारली गेली, परंतु 1994 मध्ये लागू झाली.उत्तर: b) युरोप व मध्य आशिया (Europe & Central Asia)
स्पष्टीकरण: रशिया-युरोप मधील गॅस पाइपलाइन (Nord Stream इ.) राजकारण या प्रदेशात अधिक चर्चित आहे.उत्तर: b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
स्पष्टीकरण: QUAD (Quadrilateral Security Dialogue) चे सदस्य हेच आहेत.
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes (प्रश्न 51 ते 75)
उत्तर: b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (Kesavananda Bharati case, 1973)
स्पष्टीकरण: या ऐतिहासिक निर्णयात सर्वोच्च न्यायालयाने 'मूलभूत रचना सिद्धांता'ची (Basic Structure Doctrine) स्थापना केली.उत्तर: b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे (Single Transferable Vote by Electoral College)
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींची निवड 'समानुपातिक प्रतिनिधित्व' व 'एकल हस्तांतरणीय मत' पद्धतीने होते.उत्तर: b) राष्ट्रपती (President)
स्पष्टीकरण: भारताचे राष्ट्रपती संसदेचे अधिवेशन नसताना (अनुच्छेद 123) अध्यादेश जारी करू शकतात.उत्तर: a) शक्तिशाली केंद्र (Strong Centre) आणि अविभाज्य न्यायपालिका
स्पष्टीकरण: भारतीय संघराज्य (Federal) असूनही केंद्र सशक्त आहे व न्यायपालिका एकात्म (Integrated) आहे.उत्तर: c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी (President's Rule in State)
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 356 राष्ट्रपतींना राज्यात घटनात्मक यंत्रणा बिघडल्यास राजवट लागू करण्याचा अधिकार देतो.उत्तर: b) राज्यसभा (Rajya Sabha)
स्पष्टीकरण: राज्यसभा हे भारतीय संसदेचे उच्च सदन (Upper House) आहे.उत्तर: b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे (Auditing government accounts)
स्पष्टीकरण: CAG हे भारतीय लेखापरीक्षण विभागाचे प्रमुख आहेत.उत्तर: b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 (Representation of the People Act, 1951)
स्पष्टीकरण: या कायद्यात राजकीय पक्षांची नोंदणी आणि मान्यता देण्याची तरतूद आहे.उत्तर: c) इतर मागासवर्ग (OBC - Other Backward Classes)
स्पष्टीकरण: मंडल आयोगाने (1990) OBCs साठी 27% आरक्षणाची शिफारस केली.उत्तर: a) 73 वी घटनादुरुस्ती (73rd Constitutional Amendment, 1992)
स्पष्टीकरण: 73 व्या घटनादुरुस्तीने पंचायती राज व्यवस्थेला घटनात्मक दर्जा दिला.उत्तर: a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार (Power to declare laws unconstitutional)
स्पष्टीकरण: 'न्यायालयीन पुनरावलोकना' (Judicial Review) ही शक्ती सर्वोच्च व उच्च न्यायालयांना आहे.उत्तर: b) 1885 (1885)
स्पष्टीकरण: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना 1885 मध्ये A.O. Hume यांनी केली.उत्तर: b) शेती विकास (Agricultural Development)
स्पष्टीकरण: 'हरियाणा मॉडेल' हरितक्रांती (Green Revolution) व शेतीतील उत्पादकता वाढीसाठी ओळखले जाते.उत्तर: b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था (Autonomous Constitutional Body)
स्पष्टीकरण: चुनाव आयोग ही एक स्वतंत्र आणि घटनात्मक संस्था (अनुच्छेद 324) आहे.उत्तर: b) वित्त आयोग (Finance Commission)
स्पष्टीकरण: वित्त आयोग (अनुच्छेद 280) केंद्राकडून राज्यांना वित्तीय सहाय्य (Grants-in-aid) कसे द्यावे याची शिफारस करतो.उत्तर: b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
स्पष्टीकरण: UCC चा उल्लेख राज्य धोरणाच्या नीती तत्वांमध्ये (DPSPs) अनुच्छेद 44 मध्ये आहे.उत्तर: b) महाराष्ट्र (Maharashtra)
स्पष्टीकरण: 'दलित पँथर' ही चळवळ 1970 च्या दशकात महाराष्ट्रात (मुंबई) सुरू झाली.उत्तर: c) 1987 (1987)
स्पष्टीकरण: मिझोरमला 1987 मध्ये पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळाला.उत्तर: b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
स्पष्टीकरण: NDA ही BJP च्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी आहे.उत्तर: b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची निवड Collegium प्रणालीद्वारे (मुख्य न्यायाधीश + 4 वरिष्ठ न्यायाधीश) होते.उत्तर: b) जम्मू आणि काश्मीर (Jammu & Kashmir - रद्द केला गेला 2019)
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 370 J&K ला विशेष दर्जा देत होता, जो ऑगस्ट 2019 मध्ये रद्द करण्यात आला.उत्तर: b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात.
स्पष्टीकरण: प्रादेशिक पक्ष (जसे TMC, DMK) केंद्रात राज्यांचे प्रतिनिधित्व करतात व युती सरकारांना स्थैर्य देतात.उत्तर: a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
स्पष्टीकरण: 'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' ही शिफारस प्रशासकीय सुधारणा समिती (2015) आणि विधी आयोगाने केली आहे.उत्तर: a) जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru)
स्पष्टीकरण: पंचशील तत्वे नेहरूंच्या काळात (1954) तयार झाली.उत्तर: b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)
स्पष्टीकरण: या कायद्याने केंद्रात 'लोकपाल' आणि राज्यांत 'लोकायुक्त' संस्थांची निर्मिती केली.
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy (प्रश्न 76 ते 100)
उत्तर: b) Woodrow Wilson
स्पष्टीकरण: Woodrow Wilson यांना त्यांच्या 'The Study of Administration' (1887) लेखामुळे 'लोकप्रशासनाचा जनक' मानले जाते.उत्तर: c) F.W. Taylor
स्पष्टीकरण: 'वैज्ञानिक व्यवस्थापना'चे (Scientific Management) प्रतिपादन F.W. Taylor यांनी 'Principles of Scientific Management' मध्ये केले.उत्तर: b) Max Weber
स्पष्टीकरण: Weber यांनी नोकरशाही (Bureaucracy) ही 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना मांडली, जी वंशानुगत नसून कार्यक्षमतेवर आधारित आहे.उत्तर: c) मानवी संबंधांचे महत्त्व (Human Relations Approach)
स्पष्टीकरण: हॉथॉर्न अभ्यासाने (Elton Mayo) सिद्ध केले की कामगारांची उत्पादकता मानवी संबंधांवर (मानसिक समाधान) अवलंबून असते.उत्तर: b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण (Privatization & Marketization)
स्पष्टीकरण: NPM (New Public Management) सरकारी सेवांमध्ये खाजगीकरण, स्पर्धा आणि ग्राहक-केंद्रित दृष्टिकोन ठेवते.उत्तर: a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे (Government is answerable to the public)
स्पष्टीकरण: 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे सरकारने आपल्या निर्णयांचे समर्थन जनतेसमोर करणे.उत्तर: c) 2005 (2005)
स्पष्टीकरण: माहिती अधिकार कायदा (RTI) भारतात 12 ऑक्टोबर 2005 रोजी लागू झाला.उत्तर: b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन (E-Governance & Technology-based Administration)
स्पष्टीकरण: 'सायबर प्रशासना'त (Cyber Administration) प्रशासनासाठी इंटरनेट, डिजिटल सेवा, डेटा विश्लेषण यांचा वापर केला जातो.उत्तर: a) सत्तेचे वितरण (Distribution of power) आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
स्पष्टीकरण: विकेंद्रीकरणामुळे सत्ता स्थानिक पातळीवर पोहोचते व नागरिकांचा सहभाग वाढतो.उत्तर: b) 74 वी घटनादुरुस्ती (74th Constitutional Amendment)
स्पष्टीकरण: 74 व्या घटनादुरुस्तीने (1992) शहरी स्थानिक संस्था (म्युनिसिपालिटी) सक्षम केल्या.उत्तर: b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता (Course of action or inaction by government)
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक धोरण (Public Policy) म्हणजे सरकारने एखाद्या समस्येवर केलेली कृती किंवा जाणूनबुजून केलेली निष्क्रियता.उत्तर: d) वरील सर्व (All of the above)
स्पष्टीकरण: धोरण-निर्मितीत नागरिकांच्या मागण्या, तज्ज्ञांचा सल्ला, नोकरशाही आणि राजकीय नेतृत्व सर्वांचा सहभाग असतो.उत्तर: c) योजना आयोग (Planning Commission - आता नीति आयोग)
स्पष्टीकरण: पंचवार्षिक योजना योजना आयोग (1950-2014) तयार करीत असे; आता नीति आयोगाने त्याची जागा घेतली.उत्तर: b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे (Analyzing budget through a gender lens)
स्पष्टीकरण: लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्पात (Gender Budgeting) सरकारी योजनांचा महिलांवर काय परिणाम होतो, याचे विश्लेषण केले जाते.उत्तर: b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे (Examine financial propriety and rule adherence)
स्पष्टीकरण: ऑडिट (CAG द्वारे) सरकारी खर्च कायदेशीर व नियमानुसार झाला आहे का, हे तपासते.उत्तर: c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक (Joint investment by government and private sector)
स्पष्टीकरण: PPP (Public-Private Partnership) मध्ये पायाभूत प्रकल्पांसाठी सरकार आणि खाजगी कंपन्या एकत्र येतात.उत्तर: a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे (Directs administration through judicial orders)
स्पष्टीकरण: न्यायिक सक्रियतेत (Judicial Activism) न्यायालय प्रशासनाला दिशादर्शन करते (उदा. हवा गुणवत्ता, कचरा व्यवस्थापन).उत्तर: b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग (Address local issues and facilitate citizen participation)
स्पष्टीकरण: वॉर्ड समिती स्थानिक पातळीवरील समस्या सोडवते आणि नागरिकांचा सहभाग वाढवते.उत्तर: b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता (Justice, Honesty, Transparency in decisions)
स्पष्टीकरण: प्रशासनात नैतिकता (Ethics) अत्यंत महत्त्वाची आहे, ज्यामुळे प्रामाणिक व पारदर्शक कारभार होतो.उत्तर: b) 2005 (2005)
स्पष्टीकरण: MGNREGA (मनरेगा) कायदा 2005 मध्ये लागू झाला, जो 100 दिवस रोजगार हमी देतो.उत्तर: b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे (Simplify online services for citizens)
स्पष्टीकरण: 'सेवा सुलभ' योजनेचा उद्देश नागरिकांना प्रशासकीय सेवा सहज व ऑनलाइन उपलब्ध करणे.उत्तर: b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी (To assess effectiveness and outcomes of schemes)
स्पष्टीकरण: कार्यक्रमांचे मूल्यांकन (Programme Evaluation) सरकारी योजना लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचतात का व त्यांचा परिणाम काय, हे पाहण्यासाठी केले जाते.उत्तर: b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे (Digital delivery of government services)
स्पष्टीकरण: डिजिटल इंडिया कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश डिजिटल पायाभूत सुविधांद्वारे सरकारी सेवा सर्व नागरिकांना उपलब्ध करणे.उत्तर: b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे (To create efficient, transparent, and accountable administration)
स्पष्टीकरण: प्रशासकीय सुधारणांचा हेतू प्रशासनाची गुणवत्ता, पारदर्शकता आणि जनतेला उत्तरदायित्व वाढवणे.उत्तर: b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत. (Aligning policies with SDGs for inclusive and sustainable growth)
स्पष्टीकरण: शाश्वत विकास लक्ष्ये (SDGs) साध्य करण्यासाठी प्रशासनाने आपल्या धोरणांमध्ये ही उद्दिष्टे समाविष्ट करणे आवश्यक आहे.MH-SET 2026 (जुलै 2026) - राज्यशास्त्र (Political Science)
मॉडेल प्रश्नपत्रिका (Model Paper)
एकूण प्रश्न: 100 | सर्व प्रश्न अनिवार्यUnit 1: Political Theory (प्रश्न 1 ते 10)
'Power' ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली?
a) Max Weber
b) Hannah Arendt
c) Talcott Parsons
d) Steven Lukes'Justice' च्या संदर्भात 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताशी सर्वाधिक संबंधित आहे?
a) Robert Nozick
b) John Rawls
c) Jeremy Bentham
d) Friedrich Hayekखालीलपैकी कोणते 'नकारात्मक स्वातंत्र्य' (Negative Liberty) चे उदाहरण आहे?
a) राज्याने सर्वांना मोफत शिक्षण देणे.
b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे.
c) राज्याने महिलांना आरक्षण देणे.
d) राज्याने सर्वांना रोजगाराची हमी देणे.'मार्क्सवादी राज्य सिद्धांता' (Marxist Theory of State) नुसार, राज्याचे स्वरूप काय असते?
a) सामाजिक कराराचे प्रतिनिधीत्व
b) वर्गीय शोषणाचे साधन (Instrument of class oppression)
c) तटस्थ मध्यस्थ (Neutral Arbiter)
d) दैवी संकल्पनेचे प्रतिबिंब'उत्तर-आधुनिकतावाद' (Post-modernism) चे राज्यशास्त्रातील योगदान कोणते आहे?
a) विश्वसनीय सत्याचा शोध
b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
c) राष्ट्र-राज्याची मजबूती
d) शास्त्रीय पद्धतींवर भर'समानता' (Equality) ची कोणती संकल्पना केवळ कायदेशीर हक्कांवर (Legal Rights) भर देते?
a) सामाजिक समानता (Social Equality)
b) राजकीय समानता (Political Equality)
c) संधीची समानता (Equality of Opportunity)
d) औपचारिक समानता (Formal Equality)'नागरी अवज्ञा' (Civil Disobedience) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताच्या कार्याशी जोडली जाते?
a) Leo Strauss
b) Henry David Thoreau
c) Isaiah Berlin
d) Hannah Arendt'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना कोणी मांडली?
a) Mahatma Gandhi
b) Johan Galtung
c) Karl Marx
d) Antonio Gramsci'लोकशाहीचे (Democracy) अत्यावश्यक तत्व कोणते?
a) एकाधिकारशाही (Authoritarianism)
b) राजकीय सहभाग (Political Participation)
c) सैन्यवाद (Militarism)
d) वंशवाद (Racism)'फेमिनिझम' नुसार, राज्याच्या कार्यपद्धतीत कोणत्या गोष्टीला सर्वाधिक आव्हान दिले जाते?
a) लोकशाही प्रक्रिया
b) पितृसत्ताक मूल्ये (Patriarchal values)
c) भांडवलशाही
d) धर्मनिरपेक्षता
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian) (प्रश्न 11 ते 25)
प्लेटोच्या (Plato) 'द रिपब्लिक' (The Republic) मधील 'तत्त्वज्ञ-राजा' (Philosopher King) ची संकल्पना कोणत्या गुणांवर आधारित आहे?
a) श्रीमंती आणि लोकप्रियता
b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता (Wisdom and Virtue)
c) सैन्यशक्ती आणि धूर्तता
d) धार्मिकता आणि जातीय शुद्धता'मनुष्य हा राजकीय प्राणी आहे' (Man is a political animal) असे कोणी म्हटले?
a) Socrates
b) Aristotle
c) Plato
d) Cicero'लेविआथन' (Leviathan) या ग्रंथात कोणत्या विचारवंताने 'सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध' (War of all against all) या नैसर्गिक अवस्थेचे वर्णन केले?
a) John Locke
b) Thomas Hobbes
c) Jean-Jacques Rousseau
d) Thomas Aquinas'सामाजिक करार' (Social Contract) चा सिद्धांत मांडणाऱ्या लॉक (Locke) यांच्या मते, करारानंतर कोणत्या अधिकारांचे संरक्षण होते?
a) धार्मिक अधिकार
b) राजकीय अधिकार
c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती (Life, Liberty, and Property)
d) सामाजिक प्रतिष्ठा'सामान्य इच्छा' (General Will) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने विकसित केली?
a) Montesquieu
b) Rousseau
c) Voltaire
d) Diderot'भांडवल' (Capital) या ग्रंथात कार्ल मार्क्सने (Karl Marx) कोणत्या संकल्पनेचे विश्लेषण केले?
a) वर्गसंघर्ष (Class Struggle)
b) नोकरशाही (Bureaucracy)
c) अधिकारपृथक्करण (Separation of Powers)
d) सार्वभौमत्व (Sovereignty)मशियावेल्ली (Machiavelli) यांना 'आधुनिक राज्यशास्त्राचा जनक' (Father of Modern Political Science) का म्हणतात?
a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
b) लोकशाहीचा पुरस्कार केल्याबद्दल
c) शांततावाद मांडल्याबद्दल
d) समाजवादाचा प्रचार केल्याबद्दलखालीलपैकी कोण भारतीय राजकीय विचारातील 'नितीशास्त्र' (Arthashastra) चे लेखक आहेत?
a) मनु
b) कौटिल्य (Kautilya)
c) शुक्राचार्य
d) दंडी'हिंद स्वराज' (Hind Swaraj) या पुस्तकात गांधीजींनी (Gandhi) कोणत्या प्रकारची राजवट प्रस्तावित केली?
a) सशक्त केंद्रीय राजवट
b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य (Decentralized Village Republics)
c) सैन्यशाही
d) राजेशाहीभीमराव आंबेडकर (Ambedkar) यांनी 'अस्पृश्यता' (Untouchability) चा नेमका काय संबंध जोडला?
a) आर्थिक शोषण
b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार (Caste-based inequality and social exclusion)
c) धार्मिक आडमुठेपणा
d) राजकीय कारस्थान'सर्वोदय' (Sarvodaya) ही संकल्पना कोणत्या विचारवंताने गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली?
a) Vinoba Bhave
b) Ram Manohar Lohia
c) J.P. Narayan
d) Acharya Narendra Dev'सार्वभौमत्व' (Sovereignty) ची 'जनतेची इच्छा' (Will of the people) या आधारावर व्याख्या कोणत्या विचारवंताने केली?
a) Jean Bodin
b) John Austin
c) Rousseau
d) Hugo Grotius'उपयोगितावाद' (Utilitarianism) चे सर्वाधिक लोकप्रिय प्रतिपादन कोणी केले?
a) John Stuart Mill
b) Jeremy Bentham
c) Laski
d) T.H. Green'बौद्धिक वर्गाचा (Intelligentsia) सर्वहारा वर्गाशी' कोणता संबंध ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्व' (Cultural Hegemony) सिद्धांतात आहे?
a) बौद्धिक वर्ग हा सर्वहाराचा शत्रू आहे
b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
c) बौद्धिक वर्गाने सत्ताधारी वर्गासोबत असावे
d) यापैकी नाही'डेमोक्रसी इन अमेरिका' (Democracy in America) या ग्रंथाचे लेखक कोण?
a) Woodrow Wilson
b) Alexis de Tocqueville
c) James Madison
d) John Dewey
Unit 4: Comparative Political Analysis (प्रश्न 26 ते 35)
'राजकीय संस्कृती' (Political Culture) कोणत्या घटकांनी बनलेली असते?
a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन (Cognitive, Affective, and Evaluative orientations)
b) केवळ राजकीय पक्ष
c) केवळ निवडणुका
d) केवळ संविधान'सरहद्दी राज्य' (Rogue State) ही संज्ञा कोणत्या प्रकारच्या शासनव्यवस्थेसाठी वापरली जाते?
a) लोकशाही
b) अधिनायकवादी (Authoritarian) आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
c) समाजवादी
d) धार्मिकखालीलपैकी कोणती राजवट 'एकाधिकारशाही' (Totalitarianism) चे उदाहरण नाही?
a) नाझी जर्मनी
b) सोव्हिएत रशिया (स्टालिनकाळ)
c) ग्रेट ब्रिटन (Great Britain)
d) उत्तर कोरिया'बहुलवादी लोकशाही' (Pluralist Democracy) मध्ये सत्ता कशी वितरीत केली जाते?
a) एकाच वर्गाच्या हातात
b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये (Among multiple competing interest groups)
c) राजाच्या हातात
d) सैन्याच्या हातात'संसदीय राजवट' (Parliamentary System) आणि 'अध्यक्षीय राजवट' (Presidential System) मधील मूलभूत फरक काय आहे?
a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते.
b) संसदीय राजवटीत अध्यक्ष युद्ध घोषित करू शकतो.
c) अध्यक्षीय राजवटीत पंतप्रधान असतो.
d) संसदीय राजवटीत न्यायपालिका कमकुवत असते.'डायनॅमिक विश्लेषण' (Dynamic Analysis) म्हणजे तुलनात्मक राज्यशास्त्रात काय?
a) राजकीय बदलाचा अभ्यास (Study of political change)
b) घटनात्मक रचनेचा अभ्यास
c) चुनावी आकडेवारीचा अभ्यास
d) प्रशासनाचा अभ्यासखालीलपैकी कोणता 'सामाजिक-आर्थिक विकास' (Socio-economic development) चा निर्देशांक (Indicator) नाही?
a) दरडोई उत्पन्न (Per capita income)
b) साक्षरता दर (Literacy rate)
c) फौजदारी खटल्यांची संख्या (Number of criminal cases)
d) आयुर्मान (Life expectancy)'राजकीय सहभाग' (Political Participation) वाढवण्यासाठी 'सिव्हिक सोसायटी' (Civic Society) कोणती भूमिका बजावते?
a) सरकारी धोरणे राबवते.
b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते.
c) न्यायालयाचे काम करते.
d) कायदे बनवते.'अर्ध-अध्यक्षीय राजवट' (Semi-Presidential System) कोणत्या देशाचे वैशिष्ट्य आहे?
a) भारत
b) अमेरिका
c) फ्रान्स (France)
d) चीन'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) कोणत्या गोष्टीवर विशेष भर देते?
a) केवळ राज्यघटना
b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद (Interaction between formal institutions and informal rules)
c) आंतरराष्ट्रीय संघटना
d) राजकीय नेत्यांचे व्यक्तिमत्त्व
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy (प्रश्न 36 ते 50)
'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही संकल्पना आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या कोणत्या सिद्धांताशी अधिक संबंधित आहे?
a) वास्तववाद (Realism)
b) उदारमतवाद (Liberalism)
c) निर्मितीवाद (Constructivism)
d) मार्क्सवाद (Marxism)'सहअस्तित्वाची पंचशील तत्वे' (Panchsheel) भारताने कोणत्या देशासोबत 1954 मध्ये स्वीकारली?
a) पाकिस्तान
b) चीन (China)
c) श्रीलंका
d) नेपाळ'संयुक्त राष्ट्र संघटना' (UNO) च्या सुरक्षा परिषदेत (UNSC) कायमस्वरूपी सदस्यांची संख्या किती आहे?
a) 5
b) 7
c) 10
d) 15'युद्ध' (War) ही आंतरराष्ट्रीय राजकारणाची 'सतत जाणीव' (Permanent possibility) कोणत्या सिद्धांतानुसार आहे?
a) उदारमतवाद (Liberalism)
b) शांततावाद (Pacifism)
c) वास्तववाद (Realism)
d) उत्तर-वसाहतवाद (Post-Colonialism)'जागतिकीकरण' (Globalization) चा राज्याच्या सार्वभौमत्वावर (Sovereignty) काय परिणाम होतो?
a) सार्वभौमत्व पूर्णपणे संपुष्टात येते.
b) सार्वभौमत्व अधिक मजबूत होते.
c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते (Sovereignty is diffused).
d) सार्वभौमत्वाचा राज्याशी संबंध नाही.'भारताची परमाणु धोरण' (India's Nuclear Policy) कोणत्या तत्त्वावर आधारित आहे?
a) 'आक्रमक परमाणु वर्चस्व' (First Strike)
b) 'प्रथम हल्ला न करणे' (No First Use)
c) 'शांततापूर्ण अणुऊर्जा' (Peaceful Nuclear Energy)
d) 'जागतिक निःशस्त्रीकरण' (Global Disarmament)'शीतयुद्धानंतरचा काळ' (Post-Cold War) कोणत्या प्रकारच्या आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेने बदलला?
a) द्विध्रुवीयता (Bipolarity)
b) एकध्रुवीयता (Unipolarity) ते बहुध्रुवीयता (Multipolarity) कडे झुकणारी
c) त्रिध्रुवीयता (Tripolarity)
d) कोणताही बदल नाही'ब्रेटन वुड्स संस्था' (Bretton Woods Institutions) कोणत्या आहेत?
a) UN आणि UNESCO
b) IMF आणि IBRD (World Bank)
c) WHO आणि ILO
d) NATO आणि WARSAW'तालिबान' (Taliban) चा उदय कोणत्या देशाच्या राजकारणाशी संबंधित आहे?
a) इराण
b) अफगाणिस्तान (Afghanistan)
c) पाकिस्तान
d) सीरिया'आसियान' (ASEAN) चे मुख्य कार्य काय आहे?
a) लष्करी युती
b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य (Economic and Political Cooperation in Southeast Asia)
c) जागतिक व्यापार संघटना
d) पर्यावरण संरक्षणभारताची 'गुजराल डॉक्ट्रेन' (Gujral Doctrine) कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे?
a) आफ्रिका
b) मध्य पूर्व
c) दक्षिण आशिया (South Asia)
d) युरोप'राष्ट्रीय हित' (National Interest) च्या संकल्पनेत 'तात्कालिक हित' (Immediate Interest) आणि 'दीर्घकालीन हित' (Long-term Interest) यातील फरक कोणी स्पष्ट केला?
a) Morgenthau
b) Kissinger
c) Brezezinski
d) Nehru'UNCLOS' (United Nations Convention on the Law of the Sea) कोणत्या वर्षी लागू झाली?
a) 1970
b) 1982
c) 1994
d) 2001'गॅस पाइपलाइन राजकारण' (Gas Pipeline Politics) चा संबंध खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशाशी अधिक आहे?
a) दक्षिण अमेरिका
b) युरोप व मध्य आशिया (Europe & Central Asia)
c) पूर्व आशिया
d) ऑस्ट्रेलिया'क्वाड' (QUAD) चे सदस्य कोणते देश आहेत?
a) भारत, चीन, रशिया, ब्राझील
b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
c) भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका
d) भारत, दक्षिण आफ्रिका, ब्राझील, जर्मनी
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes (प्रश्न 51 ते 75)
भारतीय राज्यघटनेचा 'मूलभूत रचना सिद्धांत' (Basic Structure Doctrine) कोणत्या न्यायालयीन निर्णयात प्रतिपादित झाला?
a) गोपालन चे विरुद्ध मद्रास राज्य
b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (Kesavananda Bharati case, 1973)
c) मिनर्वा मिल्स विरुद्ध भारत संघ
d) गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्यभारताचे 'राष्ट्रपती' (President) कोणत्या मार्गाने निवडले जातात?
a) थेट जनतेद्वारे
b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे (Single Transferable Vote by Electoral College)
c) पंतप्रधानांद्वारे
d) सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे'अध्यादेश' (Ordinance) जारी करण्याचा अधिकार भारतात कोणाला आहे?
a) पंतप्रधान
b) राष्ट्रपती (President)
c) सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
d) लोकसभा अध्यक्षभारतातील 'संघराज्य' (Federal System) कोणत्या वैशिष्ट्यांनी युक्त आहे?
a) शक्तिशाली केंद्र (Strong Centre) आणि अविभाज्य न्यायपालिका
b) सर्व राज्यांना समान अधिकार
c) राज्यांना स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण
d) राज्यपालांची थेट निवड'अनुच्छेद 356' (Article 356) भारतात कशासाठी वापरला जातो?
a) आर्थिक आणीबाणी (Financial Emergency)
b) राष्ट्रीय आणीबाणी (National Emergency)
c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी (President's Rule in State)
d) न्यायालयीन सुधारणाभारतीय संसदेचे 'उच्च सदन' (Upper House) कोणते?
a) लोकसभा (Lok Sabha)
b) राज्यसभा (Rajya Sabha)
c) विधानसभा
d) विधानपरिषद'प्रकल्प' (CAG - Comptroller and Auditor General) चे प्रमुख कार्य काय आहे?
a) कायदे तयार करणे
b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे (Auditing government accounts)
c) न्यायालयीन कामे पाहणे
d) चुनाव आयोजित करणेभारतातील 'राजकीय पक्ष' (Political Parties) कोणत्या कायद्यानुसार नोंदणीकृत होतात?
a) निवडणूक कायदा, 1950
b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 (Representation of the People Act, 1951)
c) राज्यघटनेचे अनुच्छेद 324
d) पंचायत राज कायदा'मंडल आयोगाची (Mandal Commission) शिफारस' कोणत्या समाजासाठी आरक्षणाशी संबंधित होती?
a) अनुसूचित जाती (SC)
b) अनुसूचित जमाती (ST)
c) इतर मागासवर्ग (OBC - Other Backward Classes)
d) आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल (EWS)'पंचायती राज' (Panchayati Raj) व्यवस्था भारतात कोणत्या द्वारे संविधानिक दर्जा मिळाला?
a) 73 वी घटनादुरुस्ती (73rd Constitutional Amendment, 1992)
b) 74 वी घटनादुरुस्ती
c) 42 वी घटनादुरुस्ती
d) 44 वी घटनादुरुस्ती'न्यायालयीन पुनरावलोकन' (Judicial Review) म्हणजे काय?
a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार (Power to declare laws unconstitutional)
b) न्यायालयाने कायदे बनवणे
c) न्यायालयाचे निर्णय संसदेला बंधनकारक
d) न्यायालयाचा सरकारवर नियंत्रण ठेवणे'भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस' (INC) ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
a) 1947
b) 1885 (1885)
c) 1905
d) 1920'हरियाणा मॉडेल' (Haryana Model) चा संबंध कोणत्या क्षेत्राशी आहे?
a) शिक्षण
b) शेती विकास (Agricultural Development)
c) औद्योगिकीकरण
d) पर्यटन'भारताचा चुनाव आयोग' (Election Commission) ही कोणत्या प्रकारची संस्था आहे?
a) सरकारी विभाग
b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था (Autonomous Constitutional Body)
c) राजकीय पक्ष
d) न्यायालयीन समिती'केंद्र-राज्य संबंध' (Centre-State Relations) मध्ये 'सरकारी योजनांसाठी वित्तीय सहाय्य' (Grants-in-aid) कोण कोणत्या आधारावर देते?
a) नीति आयोग (NITI Aayog)
b) वित्त आयोग (Finance Commission)
c) गृह मंत्रालय
d) अर्थ मंत्रालय'समान नागरी संहिता' (Uniform Civil Code - UCC) चा उल्लेख भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहे?
a) मूलभूत अधिकार (Part III)
b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
c) नागरिकत्व (Part II)
d) आणीबाणी (Part XVIII)'दलित पँथर' (Dalit Panther) चळवळ कोणत्या राज्यात सुरू झाली?
a) उत्तर प्रदेश
b) महाराष्ट्र (Maharashtra)
c) तामिळनाडू
d) पंजाब'मिजोरम' (Mizoram) या राज्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
a) 1971
b) 1975
c) 1987 (1987)
d) 2000'एन.डी.ए.' (NDA - National Democratic Alliance) चे नेतृत्व कोणत्या पक्षाकडे आहे?
a) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (INC)
b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
c) डावे आघाडी (Left Front)
d) राष्ट्रीय लोक दल'सर्वोच्च न्यायालय' (Supreme Court) चे न्यायाधीश कोणत्या पद्धतीने निवडले जातात?
a) राष्ट्रपतींद्वारे (President)
b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
c) संसदेद्वारे
d) लोकांच्या मतदानाने'अनुच्छेद 370' (Article 370) कोणत्या राज्याला विशेष दर्जा देत होते?
a) हिमाचल प्रदेश
b) जम्मू आणि काश्मीर (Jammu & Kashmir - रद्द केला गेला 2019)
c) आसाम
d) नागालँड'प्रादेशिक पक्ष' (Regional Parties) चे राष्ट्रीय राजकारणातील योगदान काय आहे?
a) ते केंद्राला कमकुवत करतात.
b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात.
c) ते देशाच्या एकतेला धोका देतात.
d) ते केवळ स्थानिक समस्यांवर लक्ष केंद्रित करतात.'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' (One Nation, One Election) ही संकल्पना कोणत्या समितीने प्रस्तावित केली?
a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
b) नीती आयोग
c) विधी आयोग (Law Commission)
d) 2019 च्या निवडणूक आयोगाचा अहवाल'भारताचे विदेशी धोरण' (India's Foreign Policy) चा 'पंचशील' भाग कोणत्या पंतप्रधानांच्या काळात तयार झाला?
a) जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru)
b) इंदिरा गांधी
c) राजीव गांधी
d) नरेंद्र मोदी'लोकपाल' (Lokpal) संस्था भारतात कोणत्या कायद्याने स्थापन झाली?
a) राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग कायदा, 2014
b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)
c) सूचना अधिकार कायदा, 2005
d) भ्रष्टाचार प्रतिबंधक कायदा, 1988
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy (प्रश्न 76 ते 100)
'लोकप्रशासनाचा जनक' (Father of Public Administration) कोणाला मानले जाते?
a) Max Weber
b) Woodrow Wilson
c) Henry Fayol
d) F.W. Taylor'औद्योगिक व्यवस्थापन' (Industrial Management) मधील 'वैज्ञानिक व्यवस्थापन' (Scientific Management) चे प्रतिपादन कोणी केले?
a) Max Weber
b) Elton Mayo
c) F.W. Taylor
d) Chester Barnard'नोकरशाही' (Bureaucracy) ही एक 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना कोणी मांडली?
a) F.W. Taylor
b) Max Weber
c) Woodrow Wilson
d) Herbert Simon'हॉथॉर्न अभ्यास' (Hawthorne Studies) ने प्रशासनात कोणती नवी दृष्टी दिली?
a) तर्कशुद्ध कार्यपद्धती
b) औपचारिक रचना
c) मानवी संबंधांचे महत्त्व (Human Relations Approach)
d) नियमांची सक्ती'नवीन सार्वजनिक व्यवस्थापन' (New Public Management - NPM) कोणत्या गोष्टीवर भर देते?
a) सरकारी एकाधिकार (Government Monopoly)
b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण (Privatization & Marketization)
c) केंद्रीकृत नियोजन (Centralized Planning)
d) जातीय आरक्षण (Caste Reservations)'सुशासन' (Good Governance) च्या संकल्पनेत 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे काय?
a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे (Government is answerable to the public)
b) सरकारला सर्व अधिकार असणे
c) न्यायालयांना सरकारला नियंत्रित करणे
d) यापैकी सर्व'माहिती अधिकार कायदा' (RTI - Right to Information Act) भारतात कोणत्या वर्षी लागू झाला?
a) 1995
b) 2000
c) 2005 (2005)
d) 2010'सायबर प्रशासन' (Cyber Administration) ही संकल्पना कशाशी संबंधित आहे?
a) अंतराळ विज्ञान
b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन (E-Governance & Technology-based Administration)
c) चंद्र मोहीम
d) सैन्यीकरण'विकेंद्रीकरण' (Decentralization) प्रशासनासाठी का महत्त्वाचे आहे?
a) सत्तेचे वितरण (Distribution of power) आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
b) केंद्राची सत्ता कमी करणे
c) ग्रामीण भागाकडे दुर्लक्ष करणे
d) केवळ निधी वितरण'नगरपालिका' (Municipality) ची स्थापना कोणत्या कायद्याच्या आधारावर होते?
a) 73 वी घटनादुरुस्ती
b) 74 वी घटनादुरुस्ती (74th Constitutional Amendment)
c) नगरसेवा कायदा
d) स्थानिक स्वराज्य कायदा'सार्वजनिक धोरण' (Public Policy) म्हणजे काय?
a) राजकीय पक्षांचे जाहीरनामे
b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता (Course of action or inaction by government)
c) न्यायालयाचे निर्णय
d) वृत्तपत्रातील संपादकीय'धोरण-निर्मिती' (Policy Formulation) प्रक्रियेत कोणता घटक महत्त्वाचा आहे?
a) नागरिकांच्या मागण्या
b) नोकरशाही आणि तज्ज्ञांचा सल्ला (Expert Advice and Bureaucracy)
c) राजकीय नेतृत्व
d) वरील सर्व (All of the above)'विकास नियोजन' (Development Planning) मध्ये 'पंचवार्षिक योजना' (Five-Year Plans) भारतात कोणत्या आयोगाने तयार केल्या?
a) वित्त आयोग
b) नीति आयोग
c) योजना आयोग (Planning Commission - आता नीति आयोग)
d) ग्राम विकास मंत्रालय'लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्प' (Gender-Responsive Budgeting) म्हणजे काय?
a) महिलांसाठी वेगळा अर्थसंकल्प
b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे (Analyzing budget through a gender lens)
c) पुरुषांना वगळणे
d) केवळ शिक्षण क्षेत्रातील योजना'ऑडिट' (Audit) चा मुख्य उद्देश काय आहे?
a) नफा-तोटा तपासणे
b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे (Examine financial propriety and rule adherence)
c) नवीन कर आकारणी
d) कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती'सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी' (PPP - Public-Private Partnership) म्हणजे काय?
a) पूर्णपणे सरकारी गुंतवणूक
b) पूर्णपणे खाजगी गुंतवणूक
c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक (Joint investment by government and private sector)
d) आंतरराष्ट्रीय निधी'न्यायिक सक्रियता' (Judicial Activism) प्रशासनावर कसा परिणाम करते?
a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे (Directs administration through judicial orders)
b) प्रशासनात हस्तक्षेप न करणे
c) प्रशासनाला अधिकार देणे
d) प्रशासन रद्द करणे'स्थानिक शासन' (Local Governance) मध्ये 'वॉर्ड समिती' (Ward Committee) ची भूमिका काय आहे?
a) जिल्हाधिकारी यांची नियुक्ती
b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग (Address local issues and facilitate citizen participation)
c) राज्याचे कायदे बनवणे
d) न्यायालयीन कामे पाहणे'नैतिकता' (Ethics) चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
a) प्रशासनाला नैतिकतेची गरज नाही.
b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता (Justice, Honesty, Transparency in decisions)
c) केवळ राजकारणात नैतिकता
d) नैतिकता ही खाजगी बाब आहे.'राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा' (MGNREGA) कोणत्या वर्षी लागू झाला?
a) 2000
b) 2005 (2005)
c) 2010
d) 2013'सार्वजनिक सेवा वितरण' (Public Service Delivery) सुधारण्यासाठी 'सेवा सुलभ' (Seva SULABH) योजनेचा उद्देश काय आहे?
a) नोकरशाही वाढवणे
b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे (Simplify online services for citizens)
c) कर वाढवणे
d) खाजगीकरण करणे'कार्यक्रम आणि उपक्रमांचे मूल्यांकन' (Programme Evaluation) का केले जाते?
a) सरकारी कर्मचाऱ्यांची बदली करण्यासाठी
b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी (To assess effectiveness and outcomes of schemes)
c) नवीन योजना रद्द करण्यासाठी
d) निवडणुकीचा प्रचार करण्यासाठी'भारत सरकारचा 'डिजिटल इंडिया' (Digital India) कार्यक्रम कोणत्या उद्देशाने सुरू झाला?
a) सर्व नागरिकांना मोफत मोबाइल देणे
b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे (Digital delivery of government services)
c) परदेशी कंपन्यांना वगळणे
d) स्मार्टफोन उत्पादन वाढवणे'प्रशासकीय सुधारणा' (Administrative Reforms) चा मुख्य हेतू काय आहे?
a) जुनी व्यवस्था कायम ठेवणे
b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे (To create efficient, transparent, and accountable administration)
c) कर्मचाऱ्यांची संख्या वाढवणे
d) खर्च कमी करणे'शाश्वत विकास लक्ष्ये' (Sustainable Development Goals - SDGs) 2030 चा प्रशासनाशी काय संबंध आहे?
a) प्रशासनाने SDGs कडे दुर्लक्ष करावे.
b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत. (Aligning policies with SDGs for inclusive and sustainable growth)
c) केवळ पर्यावरण मंत्रालयानेच यावर काम करावे.
d) SDGs हे फक्त खाजगी क्षेत्रासाठी आहेत.
📝 पुढील पायरी (Next Step)
हा आहे तुमचा १०० प्रश्नांचा मॉडेल पेपर.
उत्तरकुंजी (Answer Key) - सर्व 100 प्रश्नांची अचूक उत्तरे (कारणासहित).
प्रत्येक युनिटचे महत्त्वाचे Notes - प्रत्येक युनिटमधील महत्त्वाच्या संकल्पनांचा सारांश (Quick Revision साठी).
This response is AI-generated, for reference only.ho deबघा, आता उत्तरकुंजी (Answer Key) देत आहे. प्रत्येक प्रश्नाचं बरोबर उत्तर (Correct Option) आणि त्याचं संक्षिप्त स्पष्टीकरण (Short Explanation) खाली दिलं आहे.
तुम्हाला हवं असल्यास, प्रत्येक युनिटचे महत्त्वाचे Notes सुद्धा मी पुढील मेसेजमध्ये देईन.
✅ MH-SET 2026 (जुलै) - राज्यशास्त्र मॉडेल पेपर (100 प्रश्न) - उत्तरकुंजी व स्पष्टीकरण
Unit 1: Political Theory (प्रश्न 1 ते 10)
उत्तर: c) Talcott Parsons
स्पष्टीकरण: Talcott Parsons यांनी 'Power' ही संकल्पना सामाजिक व्यवस्थेत 'करून घेण्याची क्षमता' (capacity to get things done) म्हणून स्पष्ट केली.उत्तर: b) John Rawls
स्पष्टीकरण: 'वितरणात्मक न्याय' (Distributive Justice) ही 'सामाजिक करारा' (Social Contract) अंतर्गत John Rawls यांच्या 'Theory of Justice' या ग्रंथातील प्रमुख संकल्पना आहे.उत्तर: b) राज्याने व्यक्तीच्या धार्मिक प्रथांमध्ये हस्तक्षेप न करणे.
स्पष्टीकरण: 'नकारात्मक स्वातंत्र्या' (Negative Liberty) मध्ये राज्याने व्यक्तीच्या कृतीत अडथळा आणू नये, यावर भर असतो (Isaiah Berlin).उत्तर: b) वर्गीय शोषणाचे साधन (Instrument of class oppression)
स्पष्टीकरण: मार्क्सवादानुसार, राज्य हे सत्ताधारी भांडवलदार वर्गाचे (Bourgeoisie) साधन असून ते सर्वहारा वर्गावर (Proletariat) दडपशाही करते.उत्तर: b) भाषा व अर्थ यांच्या निर्मितीची सत्ता
स्पष्टीकरण: उत्तर-आधुनिकतावाद (Post-modernism) सत्य, तर्क आणि भाषेमागील सत्तासंबंध (Power relations) उलगडण्यावर भर देते (Michel Foucault).उत्तर: d) औपचारिक समानता (Formal Equality)
स्पष्टीकरण: औपचारिक समानतेचा अर्थ कायद्यासमोर सर्व समान आहेत, पण ती सामाजिक-आर्थिक विषमता दूर करत नाही.उत्तर: b) Henry David Thoreau
स्पष्टीकरण: 'Civil Disobedience' (नागरी अवज्ञा) हा शब्दप्रयोग Thoreau यांनी 'Resistance to Civil Government' या निबंधात मांडला.उत्तर: b) Johan Galtung
स्पष्टीकरण: Johan Galtung यांनी 'संरचनात्मक हिंसा' (Structural Violence) ही संकल्पना मांडली, जी गरीबी, भेदभाव यांसारख्या अप्रत्यक्ष हिंसेचा उल्लेख करते.उत्तर: b) राजकीय सहभाग (Political Participation)
स्पष्टीकरण: लोकशाहीचे अत्यावश्यक तत्व म्हणजे मतदान, प्रतिनिधित्व आणि निर्णय प्रक्रियेत सामान्य नागरिकांचा सहभाग.उत्तर: b) पितृसत्ताक मूल्ये (Patriarchal values)
स्पष्टीकरण: फेमिनिझम राज्याच्या पितृसत्ताक (Patriarchal) स्वरूपाला आव्हान देते आणि लिंगभेदावर आधारित राजकीय संरचनेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते.
Unit 2 & 3: Political Thought (Western & Indian) (प्रश्न 11 ते 25)
उत्तर: b) ज्ञान आणि नीतिमत्ता (Wisdom and Virtue)
स्पष्टीकरण: प्लेटोच्या 'फिलॉसॉफर किंग'ला ज्ञान, तर्कशक्ती आणि न्यायप्रियता या गुणांसाठी सत्ता द्यावी, असे तो मानतो.उत्तर: b) Aristotle
स्पष्टीकरण: "Man is by nature a political animal" हे अॅरिस्टॉटलचे 'पॉलिटिक्स' या ग्रंथातील प्रसिद्ध वाक्य आहे.उत्तर: b) Thomas Hobbes
स्पष्टीकरण: होब्सने 'लेविआथन' मध्ये नैसर्गिक अवस्थेचे (State of Nature) वर्णन "सर्वांच्या विरुद्ध सर्वांचे युद्ध" असे केले.उत्तर: c) जीवन, स्वातंत्र्य आणि संपत्ती (Life, Liberty, and Property)
स्पष्टीकरण: लॉकच्या मते, या तीन नैसर्गिक अधिकारांचे (Natural Rights) संरक्षण करण्यासाठी सामाजिक करार केला जातो.उत्तर: b) Rousseau
स्पष्टीकरण: 'सामान्य इच्छा' (General Will) ही रूसोची (Rousseau) मुख्य संकल्पना आहे, जी सामूहिक हित दर्शवते.उत्तर: a) वर्गसंघर्ष (Class Struggle)
स्पष्टीकरण: मार्क्सने 'दास कॅपिटल' मध्ये भांडवलशाही व्यवस्थेत 'वर्गसंघर्षा'चे (Bourgeoisie vs Proletariat) विश्लेषण केले.उत्तर: a) धर्म आणि राजकारण वेगळे केल्याबद्दल
स्पष्टीकरण: मशियावेल्लीने राजकारणातून धर्म आणि नैतिकता वेगळी केली व राज्याच्या स्थैर्याला प्राधान्य दिले.उत्तर: b) कौटिल्य (Kautilya)
स्पष्टीकरण: 'अर्थशास्त्र' (Arthashastra) हा कौटिल्य (चाणक्य) यांचा राज्यकारभार, अर्थनीती आणि युद्धनीतीवरील प्राचीन भारतीय ग्रंथ आहे.उत्तर: b) विकेंद्रीकृत ग्रामस्वराज्य (Decentralized Village Republics)
स्पष्टीकरण: गांधीजींनी 'हिंद स्वराज' मध्ये स्वशासित, विकेंद्रीकृत गावांची (Panchayati Raj) कल्पना मांडली.उत्तर: b) जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्कार (Caste-based inequality and social exclusion)
स्पष्टीकरण: आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेला हिंदू समाजातील जातीय असमानता आणि सामाजिक बहिष्काराचा परिणाम मानले.उत्तर: a) Vinoba Bhave
स्पष्टीकरण: 'सर्वोदय' (सर्वांचा उदय) ही संकल्पना विनोबा भावे यांनी गांधीजींच्या विचारांवर आधारित विकसित केली.उत्तर: c) Rousseau
स्पष्टीकरण: रूसोने 'जनतेची इच्छा' (General Will) हाच सार्वभौमत्वाचा (Sovereignty) आधार मानला.उत्तर: b) Jeremy Bentham
स्पष्टीकरण: 'उपयोगितावादा'चा (Utilitarianism) पुरस्कर्ता Bentham असून, त्याने "सर्वात जास्त लोकांना सर्वात जास्त सुख" हे तत्व मांडले.उत्तर: b) बौद्धिक वर्गाने सर्वहाराचे नेतृत्व करावे
स्पष्टीकरण: ग्रामशी (Gramsci) यांच्या 'सांस्कृतिक वर्चस्वा' (Cultural Hegemony) सिद्धांतानुसार, बौद्धिकांनी (Organic Intellectuals) सर्वहारा वर्गाचे नेतृत्व करून सांस्कृतिक आघाडीवर विजय मिळवावा.उत्तर: b) Alexis de Tocqueville
स्पष्टीकरण: 'डेमोक्रसी इन अमेरिका' हा अमेरिकन लोकशाहीचा अभ्यास असून त्याचे लेखक टोकव्हिल आहेत.
Unit 4: Comparative Political Analysis (प्रश्न 26 ते 35)
उत्तर: a) ज्ञान, भावना आणि मूल्यांकन (Cognitive, Affective, and Evaluative orientations)
स्पष्टीकरण: Almond आणि Verba यांनी 'राजकीय संस्कृती'चे हे तीन घटक सांगितले.उत्तर: b) अधिनायकवादी (Authoritarian) आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन करणारी
स्पष्टीकरण: 'Rogue State' ही संज्ञा अशा राज्यांसाठी वापरली जाते जी आंतरराष्ट्रीय नियम मोडतात व दहशतवादाला पाठिंबा देतात.उत्तर: c) ग्रेट ब्रिटन (Great Britain)
स्पष्टीकरण: एकाधिकारशाही (Totalitarianism) ही नाझी, फॅसिस्ट किंवा स्टालिनिस्ट राजवटींत दिसते; ब्रिटन हे उदारमतवादी लोकशाहीचे उदाहरण आहे.उत्तर: b) अनेक स्पर्धात्मक गटांमध्ये (Among multiple competing interest groups)
स्पष्टीकरण: बहुलवादी (Pluralist) लोकशाहीत सत्ता गटांच्या स्पर्धेतून वितरीत होते.उत्तर: a) अध्यक्षीय राजवटीत कार्यकारी व विधिमंडळ वेगळे असते.
स्पष्टीकरण: अध्यक्षीय राजवटीत (USA सारखी) कार्यकारी (President) आणि विधिमंडळ (Congress) एकमेकांपासून वेगळे असतात, तर संसदीय राजवटीत (भारत) ते एकमेकांशी जोडलेले असतात.उत्तर: a) राजकीय बदलाचा अभ्यास (Study of political change)
स्पष्टीकरण: डायनॅमिक विश्लेषणात राजकीय घटना, क्रांती, विकास, आणि बदल यांचा कालानुक्रमे अभ्यास केला जातो.उत्तर: c) फौजदारी खटल्यांची संख्या (Number of criminal cases)
स्पष्टीकरण: फौजदारी खटले हे विकासाचे सूचक नसून ते कायदा-सुव्यवस्थेचे (Law & Order) सूचक आहे.उत्तर: b) नागरिकांना संघटित करते आणि सरकारला जबाबदार धरते.
स्पष्टीकरण: सिव्हिक सोसायटी (NGOs, संघटना) राजकीय सहभाग वाढवते व सरकारला उत्तरदायी बनवते.उत्तर: c) फ्रान्स (France)
स्पष्टीकरण: फ्रान्समध्ये राष्ट्रपती (President) आणि पंतप्रधान (Prime Minister) दोघेही सत्तेत असतात, म्हणून ती 'अर्ध-अध्यक्षीय' (Semi-Presidential) आहे.उत्तर: b) अनौपचारिक नियम आणि औपचारिक संस्थांचा परस्परसंवाद (Interaction between formal institutions and informal rules)
स्पष्टीकरण: 'नव-संस्थावाद' (Neo-institutionalism) संस्था, नियम, आणि मानवी वर्तन यांचा परस्परसंबंध अभ्यासतो.
Unit 5 & 6: International Relations & India's Foreign Policy (प्रश्न 36 ते 50)
उत्तर: a) वास्तववाद (Realism)
स्पष्टीकरण: 'सत्तासंतुलन' (Balance of Power) ही वास्तववादी (Realist) सिद्धांताची गाभ्याची संकल्पना आहे.उत्तर: b) चीन (China)
स्पष्टीकरण: भारत-चीन यांच्यात 1954 मध्ये 'पंचशील' तत्वे स्वीकारली गेली.उत्तर: a) 5
स्पष्टीकरण: UNSC मध्ये 5 कायमस्वरूपी सदस्य (US, UK, Russia, France, China) आहेत.उत्तर: c) वास्तववाद (Realism)
स्पष्टीकरण: वास्तववाद (Realism) आंतरराष्ट्रीय राजकारणाला 'सत्तासंग्रामा'चे (Power Struggle) क्षेत्र मानतो, जिथे युद्धाची शक्यता सदैव असते.उत्तर: c) राष्ट्र-राज्यांची सत्ता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वितरीत होते (Sovereignty is diffused).
स्पष्टीकरण: जागतिकीकरणामुळे (Globalization) सार्वभौमत्व आंतरराष्ट्रीय संस्था, TNCs, NGOs यांच्यात विभागले जाते.उत्तर: b) 'प्रथम हल्ला न करणे' (No First Use)
स्पष्टीकरण: भारताची अणुधोरण 'No First Use' आणि 'मोठ्या प्रमाणात बदला' (Massive Retaliation) यावर आधारित आहे.उत्तर: b) एकध्रुवीयता (Unipolarity) ते बहुध्रुवीयता (Multipolarity) कडे झुकणारी
स्पष्टीकरण: शीतयुद्धानंतर (1991) अमेरिकेची एकध्रुवीयता (Unipolar) होती, आता चीन, रशिया, EU मुळे बहुध्रुवीयतेकडे (Multipolar) कल आहे.उत्तर: b) IMF आणि IBRD (World Bank)
स्पष्टीकरण: ब्रेटन वुड्स (1944) मध्ये IMF आणि जागतिक बँक (IBRD) यांची स्थापना झाली.उत्तर: b) अफगाणिस्तान (Afghanistan)
स्पष्टीकरण: तालिबान हा अफगाणिस्तानमधील राजकीय-लष्करी गट आहे.उत्तर: b) आग्नेय आशियातील आर्थिक व राजकीय सहकार्य (Economic and Political Cooperation in Southeast Asia)
स्पष्टीकरण: ASEAN चा उद्देश आग्नेय आशियातील देशांचे आर्थिक, राजकीय व सांस्कृतिक सहकार्य आहे.उत्तर: c) दक्षिण आशिया (South Asia)
स्पष्टीकरण: गुजराल डॉक्ट्रेन (1996) भारताने दक्षिण आशियाई शेजारी देशांसोबत (Pakistan वगळता) सद्भावना दाखवली.उत्तर: a) Morgenthau
स्पष्टीकरण: Hans Morgenthau यांनी 'राष्ट्रीय हिता'चे (National Interest) तात्कालिक व दीर्घकालीन असे वर्गीकरण केले.उत्तर: c) 1994
स्पष्टीकरण: UNCLOS 1982 मध्ये स्वीकारली गेली, परंतु 1994 मध्ये लागू झाली.उत्तर: b) युरोप व मध्य आशिया (Europe & Central Asia)
स्पष्टीकरण: रशिया-युरोप मधील गॅस पाइपलाइन (Nord Stream इ.) राजकारण या प्रदेशात अधिक चर्चित आहे.उत्तर: b) भारत, जपान, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया
स्पष्टीकरण: QUAD (Quadrilateral Security Dialogue) चे सदस्य हेच आहेत.
Unit 7 & 8: Indian Political System & Processes (प्रश्न 51 ते 75)
उत्तर: b) केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (Kesavananda Bharati case, 1973)
स्पष्टीकरण: या ऐतिहासिक निर्णयात सर्वोच्च न्यायालयाने 'मूलभूत रचना सिद्धांता'ची (Basic Structure Doctrine) स्थापना केली.उत्तर: b) संसद आणि विधानसभांच्या निर्वाचित सदस्यांद्वारे (Single Transferable Vote by Electoral College)
स्पष्टीकरण: राष्ट्रपतींची निवड 'समानुपातिक प्रतिनिधित्व' व 'एकल हस्तांतरणीय मत' पद्धतीने होते.उत्तर: b) राष्ट्रपती (President)
स्पष्टीकरण: भारताचे राष्ट्रपती संसदेचे अधिवेशन नसताना (अनुच्छेद 123) अध्यादेश जारी करू शकतात.उत्तर: a) शक्तिशाली केंद्र (Strong Centre) आणि अविभाज्य न्यायपालिका
स्पष्टीकरण: भारतीय संघराज्य (Federal) असूनही केंद्र सशक्त आहे व न्यायपालिका एकात्म (Integrated) आहे.उत्तर: c) राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यासाठी (President's Rule in State)
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 356 राष्ट्रपतींना राज्यात घटनात्मक यंत्रणा बिघडल्यास राजवट लागू करण्याचा अधिकार देतो.उत्तर: b) राज्यसभा (Rajya Sabha)
स्पष्टीकरण: राज्यसभा हे भारतीय संसदेचे उच्च सदन (Upper House) आहे.उत्तर: b) केंद्र आणि राज्यांच्या लेखापरीक्षण करणे (Auditing government accounts)
स्पष्टीकरण: CAG हे भारतीय लेखापरीक्षण विभागाचे प्रमुख आहेत.उत्तर: b) जनप्रतिनिधित्व कायदा, 1951 (Representation of the People Act, 1951)
स्पष्टीकरण: या कायद्यात राजकीय पक्षांची नोंदणी आणि मान्यता देण्याची तरतूद आहे.उत्तर: c) इतर मागासवर्ग (OBC - Other Backward Classes)
स्पष्टीकरण: मंडल आयोगाने (1990) OBCs साठी 27% आरक्षणाची शिफारस केली.उत्तर: a) 73 वी घटनादुरुस्ती (73rd Constitutional Amendment, 1992)
स्पष्टीकरण: 73 व्या घटनादुरुस्तीने पंचायती राज व्यवस्थेला घटनात्मक दर्जा दिला.उत्तर: a) न्यायालयाला कायद्यांची संविधानिकता तपासण्याचा अधिकार (Power to declare laws unconstitutional)
स्पष्टीकरण: 'न्यायालयीन पुनरावलोकना' (Judicial Review) ही शक्ती सर्वोच्च व उच्च न्यायालयांना आहे.उत्तर: b) 1885 (1885)
स्पष्टीकरण: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना 1885 मध्ये A.O. Hume यांनी केली.उत्तर: b) शेती विकास (Agricultural Development)
स्पष्टीकरण: 'हरियाणा मॉडेल' हरितक्रांती (Green Revolution) व शेतीतील उत्पादकता वाढीसाठी ओळखले जाते.उत्तर: b) स्वायत्त घटनात्मक संस्था (Autonomous Constitutional Body)
स्पष्टीकरण: चुनाव आयोग ही एक स्वतंत्र आणि घटनात्मक संस्था (अनुच्छेद 324) आहे.उत्तर: b) वित्त आयोग (Finance Commission)
स्पष्टीकरण: वित्त आयोग (अनुच्छेद 280) केंद्राकडून राज्यांना वित्तीय सहाय्य (Grants-in-aid) कसे द्यावे याची शिफारस करतो.उत्तर: b) राज्य धोरणाची नीती तत्वे (Part IV - Article 44)
स्पष्टीकरण: UCC चा उल्लेख राज्य धोरणाच्या नीती तत्वांमध्ये (DPSPs) अनुच्छेद 44 मध्ये आहे.उत्तर: b) महाराष्ट्र (Maharashtra)
स्पष्टीकरण: 'दलित पँथर' ही चळवळ 1970 च्या दशकात महाराष्ट्रात (मुंबई) सुरू झाली.उत्तर: c) 1987 (1987)
स्पष्टीकरण: मिझोरमला 1987 मध्ये पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळाला.उत्तर: b) भारतीय जनता पक्ष (BJP)
स्पष्टीकरण: NDA ही BJP च्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी आहे.उत्तर: b) न्यायपालिका आणि कार्यकारिणीच्या सहभागातून (Collegium System)
स्पष्टीकरण: सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची निवड Collegium प्रणालीद्वारे (मुख्य न्यायाधीश + 4 वरिष्ठ न्यायाधीश) होते.उत्तर: b) जम्मू आणि काश्मीर (Jammu & Kashmir - रद्द केला गेला 2019)
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 370 J&K ला विशेष दर्जा देत होता, जो ऑगस्ट 2019 मध्ये रद्द करण्यात आला.उत्तर: b) ते राज्यांच्या मागण्या केंद्रापर्यंत पोहोचवतात आणि युती सरकारचा भाग बनतात.
स्पष्टीकरण: प्रादेशिक पक्ष (जसे TMC, DMK) केंद्रात राज्यांचे प्रतिनिधित्व करतात व युती सरकारांना स्थैर्य देतात.उत्तर: a) दुसरी प्रशासनिक सुधारणा समिती
स्पष्टीकरण: 'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' ही शिफारस प्रशासकीय सुधारणा समिती (2015) आणि विधी आयोगाने केली आहे.उत्तर: a) जवाहरलाल नेहरू (Jawaharlal Nehru)
स्पष्टीकरण: पंचशील तत्वे नेहरूंच्या काळात (1954) तयार झाली.उत्तर: b) लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013 (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)
स्पष्टीकरण: या कायद्याने केंद्रात 'लोकपाल' आणि राज्यांत 'लोकायुक्त' संस्थांची निर्मिती केली.
Unit 9 & 10: Public Administration, Governance & Public Policy (प्रश्न 76 ते 100)
उत्तर: b) Woodrow Wilson
स्पष्टीकरण: Woodrow Wilson यांना त्यांच्या 'The Study of Administration' (1887) लेखामुळे 'लोकप्रशासनाचा जनक' मानले जाते.उत्तर: c) F.W. Taylor
स्पष्टीकरण: 'वैज्ञानिक व्यवस्थापना'चे (Scientific Management) प्रतिपादन F.W. Taylor यांनी 'Principles of Scientific Management' मध्ये केले.उत्तर: b) Max Weber
स्पष्टीकरण: Weber यांनी नोकरशाही (Bureaucracy) ही 'आदर्श प्रकार' (Ideal Type) संकल्पना मांडली, जी वंशानुगत नसून कार्यक्षमतेवर आधारित आहे.उत्तर: c) मानवी संबंधांचे महत्त्व (Human Relations Approach)
स्पष्टीकरण: हॉथॉर्न अभ्यासाने (Elton Mayo) सिद्ध केले की कामगारांची उत्पादकता मानवी संबंधांवर (मानसिक समाधान) अवलंबून असते.उत्तर: b) खाजगीकरण आणि बाजारीकरण (Privatization & Marketization)
स्पष्टीकरण: NPM (New Public Management) सरकारी सेवांमध्ये खाजगीकरण, स्पर्धा आणि ग्राहक-केंद्रित दृष्टिकोन ठेवते.उत्तर: a) सरकारने आपले कार्य जनतेला स्पष्ट करणे (Government is answerable to the public)
स्पष्टीकरण: 'जबाबदारी' (Accountability) म्हणजे सरकारने आपल्या निर्णयांचे समर्थन जनतेसमोर करणे.उत्तर: c) 2005 (2005)
स्पष्टीकरण: माहिती अधिकार कायदा (RTI) भारतात 12 ऑक्टोबर 2005 रोजी लागू झाला.उत्तर: b) ई-गव्हर्नन्स आणि तंत्रज्ञान-आधारित प्रशासन (E-Governance & Technology-based Administration)
स्पष्टीकरण: 'सायबर प्रशासना'त (Cyber Administration) प्रशासनासाठी इंटरनेट, डिजिटल सेवा, डेटा विश्लेषण यांचा वापर केला जातो.उत्तर: a) सत्तेचे वितरण (Distribution of power) आणि स्थानिक सहभाग वाढवणे
स्पष्टीकरण: विकेंद्रीकरणामुळे सत्ता स्थानिक पातळीवर पोहोचते व नागरिकांचा सहभाग वाढतो.उत्तर: b) 74 वी घटनादुरुस्ती (74th Constitutional Amendment)
स्पष्टीकरण: 74 व्या घटनादुरुस्तीने (1992) शहरी स्थानिक संस्था (म्युनिसिपालिटी) सक्षम केल्या.उत्तर: b) सरकारने केलेली निश्चित कृती किंवा निष्क्रियता (Course of action or inaction by government)
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक धोरण (Public Policy) म्हणजे सरकारने एखाद्या समस्येवर केलेली कृती किंवा जाणूनबुजून केलेली निष्क्रियता.उत्तर: d) वरील सर्व (All of the above)
स्पष्टीकरण: धोरण-निर्मितीत नागरिकांच्या मागण्या, तज्ज्ञांचा सल्ला, नोकरशाही आणि राजकीय नेतृत्व सर्वांचा सहभाग असतो.उत्तर: c) योजना आयोग (Planning Commission - आता नीति आयोग)
स्पष्टीकरण: पंचवार्षिक योजना योजना आयोग (1950-2014) तयार करीत असे; आता नीति आयोगाने त्याची जागा घेतली.उत्तर: b) अर्थसंकल्पातील तरतुदींचा महिलांच्या हितावर होणारा परिणाम विचारात घेणे (Analyzing budget through a gender lens)
स्पष्टीकरण: लिंग-संवेदनशील अर्थसंकल्पात (Gender Budgeting) सरकारी योजनांचा महिलांवर काय परिणाम होतो, याचे विश्लेषण केले जाते.उत्तर: b) सरकारी खर्चाची शास्त्रशुद्धता आणि नियमांचे पालन तपासणे (Examine financial propriety and rule adherence)
स्पष्टीकरण: ऑडिट (CAG द्वारे) सरकारी खर्च कायदेशीर व नियमानुसार झाला आहे का, हे तपासते.उत्तर: c) सरकार आणि खाजगी क्षेत्रातील संयुक्त गुंतवणूक (Joint investment by government and private sector)
स्पष्टीकरण: PPP (Public-Private Partnership) मध्ये पायाभूत प्रकल्पांसाठी सरकार आणि खाजगी कंपन्या एकत्र येतात.उत्तर: a) प्रशासनाला कायदेशीर दिशा देणे (Directs administration through judicial orders)
स्पष्टीकरण: न्यायिक सक्रियतेत (Judicial Activism) न्यायालय प्रशासनाला दिशादर्शन करते (उदा. हवा गुणवत्ता, कचरा व्यवस्थापन).उत्तर: b) स्थानिक समस्यांचे निवारण आणि नागरिकांचा सहभाग (Address local issues and facilitate citizen participation)
स्पष्टीकरण: वॉर्ड समिती स्थानिक पातळीवरील समस्या सोडवते आणि नागरिकांचा सहभाग वाढवते.उत्तर: b) प्रशासकीय निर्णयांमध्ये न्याय, प्रामाणिकपणा आणि पारदर्शकता (Justice, Honesty, Transparency in decisions)
स्पष्टीकरण: प्रशासनात नैतिकता (Ethics) अत्यंत महत्त्वाची आहे, ज्यामुळे प्रामाणिक व पारदर्शक कारभार होतो.उत्तर: b) 2005 (2005)
स्पष्टीकरण: MGNREGA (मनरेगा) कायदा 2005 मध्ये लागू झाला, जो 100 दिवस रोजगार हमी देतो.उत्तर: b) नागरिकांना ऑनलाइन सेवा सुलभ करणे (Simplify online services for citizens)
स्पष्टीकरण: 'सेवा सुलभ' योजनेचा उद्देश नागरिकांना प्रशासकीय सेवा सहज व ऑनलाइन उपलब्ध करणे.उत्तर: b) योजनांची प्रभावीता आणि परिणाम तपासण्यासाठी (To assess effectiveness and outcomes of schemes)
स्पष्टीकरण: कार्यक्रमांचे मूल्यांकन (Programme Evaluation) सरकारी योजना लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचतात का व त्यांचा परिणाम काय, हे पाहण्यासाठी केले जाते.उत्तर: b) सरकारी सेवा डिजिटल माध्यमातून नागरिकांपर्यंत पोहोचवणे (Digital delivery of government services)
स्पष्टीकरण: डिजिटल इंडिया कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश डिजिटल पायाभूत सुविधांद्वारे सरकारी सेवा सर्व नागरिकांना उपलब्ध करणे.उत्तर: b) अधिक कार्यक्षम, पारदर्शक आणि उत्तरदायी प्रशासन निर्माण करणे (To create efficient, transparent, and accountable administration)
स्पष्टीकरण: प्रशासकीय सुधारणांचा हेतू प्रशासनाची गुणवत्ता, पारदर्शकता आणि जनतेला उत्तरदायित्व वाढवणे.उत्तर: b) प्रशासनाने आपल्या धोरणे SDGs शी संरेखित करावीत. (Aligning policies with SDGs for inclusive and sustainable growth)
स्पष्टीकरण: शाश्वत विकास लक्ष्ये (SDGs) साध्य करण्यासाठी प्रशासनाने आपल्या धोरणांमध्ये ही उद्दिष्टे समाविष्ट करणे आवश्यक आहे.
Comments
Post a Comment