पीएच.डी. cite_start प्रवेश परीक्षा राज्यशास्त्र २०२४

Query successful

Research Methodology (संशोधन पद्धती)

1️⃣ Meaning and Scope of Research (संशोधनाचा अर्थ आणि व्याप्ती)

Meaning:
Research means a systematic and scientific search for knowledge or truth about a particular topic or problem.
👉 मराठीत — संशोधन म्हणजे एखाद्या विषयावरील सत्य किंवा ज्ञान मिळवण्यासाठी केलेली पद्धतशीर वैज्ञानिक चौकशी.

Objectives of Research:

1. To discover new facts (नवीन तथ्य शोधणे)

2. To verify old facts (जुनी तथ्य पडताळणे)

3. To analyze relationships between variables (घटकांतील संबंधांचा अभ्यास करणे)

4. To find solutions to problems (समस्यांचे निराकरण शोधणे)

Scope and Limitations:
Research is used in every field — Political Science, Sociology, Economics, etc.

तुम्हाला पीएच.डी. PhD, Ph.D. (Doctorate) cite_start प्रवेश परीक्षा राज्यशास्त्र २०२४ साठी अभ्यासक्रम हवा आहे, तो खालीलप्रमाणे आहे:

संशोधन पद्धती (Research Methodology)

संशोधनाचा अर्थ आणि व्याप्ती: संशोधनाचा अर्थ, उद्दिष्ट्ये, स्वरूप, व्याप्ती आणि मर्यादा.

वैज्ञानिक चौकशी आणि सामाजिक संशोधन: सामाजिक संशोधनाची उपयुक्तता आणि चांगल्या सामाजिक संशोधकाचे गुण.

संशोधन आराखडा आणि पद्धती:

संशोधन योजनेची रूपरेषा तयार करणे (सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत).

संशोधन पद्धती: परिमाणात्मक (Quantitative), गुणात्मक (Qualitative) आणि मिश्रित पद्धती (Mixed Methods).

संशोधन आराखडे: प्रायोगिक (Experimental), वर्णनात्मक (Descriptive), सहसंबंधात्मक (Correlational), सर्वेक्षण (Survey), ग्राउंडेड थिअरी (Grounded Theory), एथनोग्राफिक (Ethnographic), कथनात्मक (Narrative), कृती संशोधन (Action Research).

संशोधनातील गृहीतक (Hypothesis) व्याख्या, वैशिष्ट्ये आणि गृहीतकांचे स्रोत, गृहीतकांचे प्रकार, शून्य गृहीतक (Null hypothesis) आणि पर्यायी गृहीतक (Alternative Hypothesis), गृहीतक चाचणीचे दृष्टिकोन, आणि सामाजिक संशोधनात गृहीतक तयार करण्यापेक्षा संशोधन समस्या तयार करणे अधिक महत्त्वाचे का आहे.

नमुना निवड पद्धती (Sampling Method):

नमुना आणि नमुना निवड डिझाईन: लोकसंख्या (population), नमुना (sample), नमुना निवड फ्रेम (sampling frame), नमुना निवड युनिट (sampling unit) यांची संकल्पना.

नमुना अभ्यासाची गरज आणि फायदे, प्रातिनिधिक नमुन्याची वैशिष्ट्ये, नमुना निवड त्रुटी (sampling error), संभाव्यता (probability) आणि गैर-संभाव्यता (non-probability) नमुना निवडीची संकल्पना.

संभाव्यता नमुना निवडीचे प्रकार: साधा यादृच्छिक नमुना (simple random sampling), पद्धतशीर यादृच्छिक नमुना (systematic random sampling), प्रमाणबद्ध आणि अप्रमाणबद्ध स्तरीकृत यादृच्छिक नमुना (proportionate and disproportionate stratified random sampling).

गैर-संभाव्यता नमुना निवडीचे प्रकार.

माहिती संकलन (Data Collection): अर्थ, स्रोत, प्रकार, महत्त्व आणि स्रोतांच्या मर्यादा.

माहिती संकलनाच्या पद्धती आणि तंत्रे: निरीक्षण (Observation), मुलाखत (interview), प्रश्नावली (questionnaire) आणि अनुसूची (schedule), सर्वेक्षण (survey) आणि नमुना निवड (sampling), केस स्टडी (case study) आणि आशय (content).

माहिती विश्लेषण आणि अहवाल लेखन (Data Analysis and Report writing): माहिती विश्लेषण आणि अर्थबोधन (Interpretation), कोडिंग (Coding), वर्गीकरण (Classification), सारणीकरण (Tabulation), नोंदी (Notes), संदर्भ शैली (Referencing Styles), परिशिष्ट (Annexure), ग्रंथसूची (Bibliography).

चांगल्या संशोधन अहवालाची वैशिष्ट्ये: संशोधन समस्या ओळखण्यावर स्पष्ट विधान, साहित्याचा आढावा (Review of literature), संशोधन समस्या आणि/किंवा गृहीतके तयार करणे आणि गृहीतकाची पडताळणी करणे.

संबंधित विषय (राज्यशास्त्र) (Concerned Subject - Political Science)

राजकीय सिद्धांत (Political Theory)

राजकीय सिद्धांताचे स्वरूप आणि महत्त्व: राजकीय सिद्धांताचा अर्थ.

राजकीय सिद्धांत आणि राजकीय तत्त्वज्ञान, राजकीय सिद्धांत आणि राजकीय अभिजात राजकीय सिद्धांत, प्रमाणिक राजकीय सिद्धांत (Normative Political Theory), अनुभवजन्य राजकीय सिद्धांत (Empirical Political Theory), राजकीय सिद्धांताचा ऱ्हास आणि पुनरुज्जीवन यातील फरक.

अलीकडील राजकीय सिद्धांत: नवउदारमतवाद (Neoliberalism), नव-मार्क्सवाद (Neo-Marxism), वर्तनवाद (Behaviourism) आणि उत्तर-वर्तनवाद (Post-Behaviourism), स्त्रीवाद (Feminism).

आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि समकालीन जागतिक राजकारण (International Relations and Contemporary World Politics)

आंतरराष्ट्रीय संबंध सिद्धांताची ओळख: आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती.

आंतरराष्ट्रीय संबंध अभ्यासाची उपयुक्तता आणि महत्त्व.

आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे सिद्धांत: मार्क्सवादी सिद्धांत (Marxist Theory), बहुलवादी सिद्धांत (Pluralist theory), गेम थिअरी (Game theory), आदर्शवादी-वास्तववादी सिद्धांत - वादविवाद.

अलिप्ततावादी चळवळ: तिची उत्पत्ती, विकास, प्रासंगिकता आणि समस्या.

आंतरराष्ट्रीय संबंधांतील मूलभूत संकल्पना: राष्ट्रीय शक्ती (National power), राष्ट्रीय हित (National interest), मुत्सद्देगिरी (Diplomacy), मानवाधिकार (Human Rights), सामूहिक सुरक्षा (collective security).

शक्ती संतुलनाचा सिद्धांत: निशस्त्रीकरण (Disarmament) आणि शस्त्र नियंत्रण (Arms control) यातील अर्थ आणि फरक, एनपीटी (NPT), सीटीबीटी (CTBT), पीएनई (PNE).

प्रादेशिक संघटना: सार्क (SAARC), आसियान (ASEAN), ओपेक (OPEC), गट ७७ (Group of 77).

समकालीन जागतिक राजकारणातील महत्त्वाचे मुद्दे: आंतरराष्ट्रीय दहशतवाद (International Terrorism), आंतरराष्ट्रीय असमानता (International Inequality), अवलंबित्व सिद्धांत (Dependence theory), नवीन आंतरराष्ट्रीय आर्थिक व्यवस्था (New International Economic-Order), आणि पर्यावरणीय समस्या (Environmental issues).

तुलनात्मक राजकारण आणि तुलनात्मक सरकारे (Comparative Politics and Comparative Governments)

तुलनात्मक राजकारणाचे स्वरूप आणि व्याप्ती: राजकारणाच्या नवीन स्रोतांचा उदय, तुलनात्मक राजकारण आणि तुलनात्मक सरकारे.

तुलनात्मक राजकारणाच्या अभ्यासाचे आधुनिक दृष्टिकोन: राजकीय प्रणालीचे इनपुट-आउटपुट विश्लेषण (Input output analysis of Political System) - डेव्हिड ईस्टन (David Easton) आणि गॅब्रिएल ए. आल्मंड (Gabriel A Almond), संरचनात्मक कार्यवाद (Structural Functionalism) - मिचेल (Mitchell), ॲप्टर (Apter) आणि आल्मंड (Almond) यांचे विश्लेषण.

राजकीय अर्थव्यवस्था घटनात्मकता: घटनात्मकतेचा विकास, घटना (constitution) आणि घटनात्मक सरकार (constitutional government) यांचा अर्थ.

राजकीय विकास: अभ्यासाची सैद्धांतिक चौकट.

भारतातील राज्य राजकारण (State Politics in India)

स्वातंत्र्यपूर्व राज्यांचे स्वरूप आणि राज्यांची पुनर्रचना.

केंद्र-राज्य संबंध, राज्याच्या स्वायत्ततेचा मुद्दा, राज्यपालाची भूमिका आणि सरकारिया आयोग (Sarkaria Commission).

ओळख राजकारण (Identity Politics): राजकारणातील प्रदेश, धर्म, जात आणि भाषा.

प्रादेशिक असंतुलनाच्या समस्या.

निवडणुका आणि राजकीय पक्ष - राजकीय प्रक्रियेचे बदलते स्वरूप.

राजकीय विचारसरणी (Political Ideology)

उदारमतवाद (Liberalism): उदारमतवादाची मूलतत्त्वे, उदारमतवादाचे प्रकार: अभिजात उदारमतवाद (Classical Liberalism), आधुनिक उदारमतवाद (Modern Liberalism).

परंपरावाद (Conservatism): परंपरावादाची मूलतत्त्वे आणि प्रकार.

समाजवाद (Socialism): समाजवादाची मूलतत्त्वे, समाजवादाचा एक प्रकार म्हणून मार्क्सवाद (Marxism), रूढिवादी साम्यवाद (Orthodox Communism) आणि सामाजिक लोकशाही (Social Democracy).

अराजकतावाद (Anarchism): सरकारच्या अधिकाराविरुद्ध युक्तिवाद आणि अराजकतावादाचे प्रकार.

पाश्चात्य आणि भारतीय राजकीय विचार (Western and Indian Political thought)

पाश्चात्य राजकीय विचारवंत: प्लेटो (Plato), ॲरिस्टॉटल (Aristotle), थॉमस ॲक्विनास (Thomas Aquinas), निकोलो मॅकियाव्हेली (Nicolo Machiavelli), थॉमस हॉब्स (Thomas Hobbes), जॉन लॉक (John Locke), रुसो (Rousseau), जेरेमी बेंथम (Jeremy Bentham), कार्ल मार्क्स (Karl Marx), आणि जॉन रॉल्स (John Rawls).

भारतीय राजकीय विचारवंत: दादाभाई नौरोजी (Dadabhai Naoroji), जी.के. गोखले (G.K. Gokhale), एम.जी. रानडे (M.G. Ranade), महात्मा गांधी (Mahatma Gandhi), जयप्रकाश नारायण (Jayaprakash Narayan), विनोबा भावे (Vinoba Bhave), पं. जवाहरलाल नेहरू (Pt. Jawaharlal Nehru), राम मनोहर लोहिया (Ram Manohar Lohia), एस.ए. डांगे (S.A. Dange), अरविंद घोष (Aurobindo Ghosh), बी.जी. टिळक (B.G. Tilak), व्ही.डी. सावरकर (V.D. Savarkar) आणि एम.एस. गोळवलकर (M.S. Golwalkar).

भारतीय परराष्ट्र धोरण (Indian Foreign Policy)

परराष्ट्र धोरणाचे निर्धारक: भूगोल (geography), नैसर्गिक संसाधने (natural resources), तंत्रज्ञान (technology), औद्योगिक क्षमता (industrial capacity), संरक्षण रचना (Defence structure), मुत्सद्देगिरी (diplomacy).

परराष्ट्र धोरण निर्मिती प्रक्रिया: शासकीय आणि अशासकीय संस्था.

भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट: परराष्ट्र धोरण धोरण म्हणून अलिप्ततावाद (Non-alignment as a foreign policy strategy), अलिप्तता धोरणात सातत्य आणि बदल.

भारतीय संविधान (Indian Constitution)

भारतीय संविधानाची निर्मिती: पार्श्वभूमी आणि संविधान सभेचे कामकाज, उद्देशिकेचे तत्त्वज्ञान (philosophy of the preamble), मूलभूत हक्क (fundamental rights) आणि राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्वे (Directive Principles of state policy).

संघीय रचना: केंद्र-राज्य संबंधांमधील बदलणारे स्वरूप, सरकारिया आयोगाच्या शिफारसी.

कार्यकारी मंडळ आणि विधिमंडळ: राष्ट्रपती आणि पंतप्रधानांमधील संबंध, भारतीय संदर्भात संसदीय सार्वभौमत्वाची संकल्पना, राज्य कार्यकारी मंडळ - राज्यपालाची भूमिका.

न्यायपालिका (Judiciary): न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य, उच्च न्यायालये (high courts) आणि सर्वोच्च न्यायालय (supreme court), न्यायिक पुनर्विलोकनाचे अधिकार (power of judicial review), जनहित याचिका (public interest litigation - PIL) आणि न्यायिक सक्रियता (judicial activism).

अॅनिहिलेशन ऑफ कास्ट (Annihilation of Caste)

अॅनिहिलेशन ऑफ कास्टची ओळख: जात-पात तोडक मंडळ.

डॉ. बी.आर. आंबेडकर आणि जात-पात तोडक मंडळ:

परस्पर संवाद आणि वादविवाद: गांधी-आंबेडकर वादविवाद.

सामाजिक विरुद्ध राजकीय सुधारणा: वंश आणि जात - जात आणि हिंदू समाजाची निर्मिती, जातीय व्यवस्थेचे सामाजिक आणि आर्थिक पैलू.